Dretg da votar da las dunnas en il Grischun (Facit)

La persvasiun da Meta von Salis-Marschlins ch'ils umens na partian betg da libra veglia il dretg da votar cun las dunnas, è er anc en la retrospectiva in mussament da sia clervesida. Er per il Grischun vala ch'ils sforzs da las circumstanzas resp. ils interess politics valitads pli aut e betg novas e meglras ideas han provocà las votaziuns davart il dretg da votar da las dunnas e la finala era pussibilità sia introducziun integrala. Las dunnas da Landarenca per exempel acquistan il dretg da cundecisiun politica sin plaun communal, schend ch'ellas sajan prontas da surpigliar lavurs da pumpieras mo sut la cundiziun ch'ellas survegnian er il dretg da votar. E pir suenter ina midada dal paradigma en connex cun la sbassada da la vegliadetgna da votar e d'eleger datti ina votaziun chantunala davart l'introducziun obligatoria dal dretg da votar da las dunnas.

En il chantun Grischun è il concept da las schlattainas dualistic enragischà spezialmain ferm e perquai èn las dunnas sclausas per lung temp da la publicitad. L'exempel da Cumbel mussa quai fitg bain. Era suenter la realisaziun da l'egualitad politica restan per blers Grischuns - ed era per bleras Grischunas - il sectur da vita public e quel privat cleramain dividids en "fatgs dals umens" e "fatgs da las dunnas", ina repartiziun che na vegn strusch messa en dumonda. Oravant tut questa moda da patratgar para d'avair retardà en numerusas vischnancas l'introducziun dal dretg da votar da las dunnas. Sco quai che la resposta da la regenza sin la moziun Lardelli lascha supponer, pon er animositads internas en vischnancas pli pitschnas cun be paucs abitants cun dretg da votar avair chaschunà tscherts retardaments. Perquai èsi da supponer che la via cuntraria "da giudim ensi", v.d. da la vischnanca sur ils chantuns a la confederaziun, sco quai ch'ella è vegnida propagada da tscherts politichers avant las votaziuns federalas, avess anc impedì pli ditg l'introducziun dal dretg da votar da las dunnas.

La vastadad dal chantun sco er aspects confessiunals e linguistics na giogan percunter strusch ina rolla. Tant tranter las emprimas quatter vischnancas - Cuira, Landarenca, Marmorera, Puntraschigna - che han introducì il 1968 il dretg da votar da las dunnas, sco er tranter las davosas che ston vegnir sfurzadas il 1983 d'introducir il dretg da votar da las dunnas, èn represchentadas omaduas confessiuns e tut ils trais linguatgs chantunals. Vischnancas pli grondas ed ils lieus da turissem èn tendenzialmain pli tgunsch pronts da conceder a las dunnas il dretg da cundecisiun politica.

Per lung temp valitescha il parlament dal Grischun l'autonomia communala sco pli auta ch'ils dretgs umans ed accepta cun quai ina inegualitad giuridica da las Grischunas. Pir en connex cun la votaziun davart la sbassada da la vegliadetgna da votar e d'eleger èn la regenza ed il parlament pronts da reponderar questa valitaziun e da far ina votaziun davart l'introducziun obligatoria dal dretg da votar da las dunnas sin plaun communal. Ina giada dapli sa mussi ch'i dat ina differenza, "schebain il dretg da votar da las dunnas vegn introducì en connex cun in'amplificaziun dal sistem electoral u sch'i va be per la dumonda dad era cumpigliar las dunnas. Pretensiuns puramain feministas han grondas difficultads."i La suveranitad communala ha in'impurtanza speziala en il Grischun. Malgrà ch'il dretg federal e chantunal mettan cunfins a quella en il cas da l'egualitad politica, chapeschan las davosas 13 vischnancas la votaziun chantunala davart l'introducziun obligatoria vinavant sco intervenziun nunlubida en lur fatschentas communalas. En questa tenuta vegnan ellas sustegnidas da var in tschintgavel da tut las vischnancas grischunas che disponan gia dal dretg da votar integral da las dunnas.

Adina puspè s'engaschan singulas dunnas - l'emprim Meta von Salis-Marschlins - per ils dretgs da las dunnas en il Grischun. Cunquai che las raits u las colliaziuns necessarias mancan ad ellas, restan lur stentas nunfritgaivlas. Success ha pir Elisabeth Lardelli che ha sper sias qualitads persunalas er anc in tschert sustegn famigliar grazia a sia derivanza e sia maridaglia. Ella è ina da las emprimas dunnas en il cussegl grond e s'engascha là adina puspè per l'introducziun dal dretg da votar integral da las dunnas. Era gia pli baud è ella s'engaschada per quai e po motivar er sia partida, ils democrats, da prender posiziun a favur da las dunnas en la votaziun dal 1959. Il 1965 reprenda in represchentant da la PLD il tema en il parlament. Era la Centrala da dunnas cun lur presidentas ed a partir dals onns 90 gruppas da dunnas independentas sco il Plenum da dunnas s'engaschan per il dretg da cundecisiun politica e per ina represchentaziun commensurada da las dunnas en uffizis e gremis. Gia baud sa stentan las dunnas socialdemocratas per in'egualitad politica; per lung temp na pon ellas però betg sa far valair cun lur pretensiuns.

Sin plaun chantunal possedan las dunnas dal Grischun dapi 30 onns il dretg da votar e d'eleger, sin plaun communal a Cuira schizunt dapi 35 onns. Malgrà quai èn ellas anc adina fermamain sutrepreschentadas en uffizis politics, er en cumparaziun cun auters chantuns. En vischnancas pitschnas e fitg pitschnas èn ins s'endisà - savens per sforz - che dunnas exerciteschan uffizis executivs. A Cumbel per exempel fa dapi il 1981 mintgamai ina dunna part dal cussegl communal, ed a Jenins èn actualmain duas dunnas en l'executiva. En la chapitala da Cuira però n'han las partidas fin oz anc mai proponì ina dunna sco candidata per il cussegl da la citad che sa cumpona da trais persunas. Ed en il parlament da la citad vegnan il 2002 sulettamain tschintg da las 21 sedias occupadas da dunnas. En il Grischun han dunnas, sco ch'i para, surtut lura schanzas da vegnir elegidas en uffizis politics, sch'i na stattan a disposiziun avunda umens. Uschiglio paran las ideas da la repartiziun tradiziunala en "fatgs dals umens" e "fatgs da las dunnas" anc adina dad influenzar il cumportament electoral da blers Grischuns e da bleras Grischunas.

Las paucas dunnas che han success en las elecziuns dal cussegl grond dal 1973, èn tuttas da partidas burgaisas. Er oz èn 11 da 17 deputadas commembras da partidas burgaisas; procentualmain ha però la partida socialdemocrata cun quatter da 13 la pli gronda quota da dunnas. Sper ina scolaziun qualifitgada e l'appartegnientscha ad ina partida burgaisa pon era las relaziuns famigliaras augmentar las schanzas da vegnir elegì. Diversas politicras burgaisas derivan da famiglias grischunas, da las qualas vegnan in u plirs politichers da num.

Gist en in chantun sco il Grischun, nua che dunnas èn sutrepreschentadas sin quasi tut ils plauns, èsi spezialmain impurtant ch'ellas na resigneschan betg, mabain sa mettan malgrà las experientschas negativas adina puspè danovamain a disposiziun e fan uschia curaschi er ad autras. Pertge ch'il cumbat da las dunnas grischunas per l'egualitad en la politica, l'administraziun ed en l'economia n'è anc ditg betg a fin.