Co èsi propi stà cun ils Franzos?

Dad Ivo Berther

Tge noziun na va betg a prà cun tschellas: pommes - capuns - chicken nuggets - hamburger? Cler, capuns na datti betg en il McDonalds. E quà: incendi da Mustér - pader Placi Spescha - stgazi dals Franzos - general Demont? Hm, gia pli grev... Tschert è: tut quai che vegn raquintà dals Franzos en Surselva n'è betg vegnì inventà aposta per las aventuras da Julia, Lezi e Laina. Na, ina part da questas chaussas èn vairamain succedidas. Has mirveglias? Lain pia scuvrir ensemen tge ch'è capità l'onn 1799 en Surselva.

Entschet ha tut cun la revoluziun franzosa: Ils 14 da fanadur 1789 revoltescha la populaziun da Paris encunter il retg e pretenda ils medems dretgs per tuts. «Libertad - egualitad - fraternitad» - uschia tuni prest dapertut en Frantscha. Ma cun quai n'èsi betg finì: L'armada franzosa attatga alura in pajais suenter l'auter per medemamain purtar a tschels pievels en Europa las novas ideas. Quai sto er il Grischun – gugent u navidas – sentir. L'onn 1798 conquistan truppas revoluziunaras la Svizra ed erigian in nov stadi, la Republica Helvetica. Il Grischun n'appartegneva fin là betg a la Confederaziun, mabain era in stadi independent che sa numnava la Republica da las Trais Lias. Sco en parts da la Svizra datti er qua blers che na vesan ils Franzos betg sco liberaturs, mabain sco invasurs nungiavischads. Perquai cloma il Grischun en agid l'atun 1798 truppas imperialas austriacas. Er ils Austriacs guardan numnadamain cun tema sin l'expansiun militara da la Frantscha. 

E tge ha tut quai da far cun la Surselva? En questa regiun sentan ils Franzos la pli gronda resistenza, cura ch’els penetreschan sur ils cunfins da la Republica da las Trais Lias. En la battaglia da Mustér (ils 7 da mars 1799) supereschan ils Sursilvans ils invasurs ed als stgatschan enavos sur il pass da l’Alpsur. Tge terrada per la loscha naziun franzosa! Tscherts purs da la Cadi èn uss da l'avis ch'els sajan insuperabels e vulan schizunt sa batter cun l'entira armada revoluziunara. Ma la finala vegn in general franzos da persvader ils Sursilvans dal cuntrari. Ed ussa ta tegna vi da la sutga! Quest general aveva num Joseph Laurent Demont. El era atgnamain oriund da la Surselva, da la Val Lumnezia per esser pli exact. Co è quai pussaivel? Sco figl d'in mercenari grischun en servetsch franzos era il general da pli tard bain naschì lunsch davent da la Surselva, numnadamain a Sartrouville sper Paris. Ses temp da scola aveva el dentant passentà en la claustra da Mustér. Returnà en Frantscha, entra el en l'armada franzosa e sa participescha suenter la revoluziun a la conquista da l'Europa. E sco quai ch’il destin vul, daventa el davairas l'invasur da la patria da ses bab...

Cun chaschun da l'armistizi fatg tranter general Demont ed ils Sursilvans savain nus gist anc far l'enconuschientscha da Pader Placi Spescha. El ha figurà lezza giada sco intermediatur. Pader Placi era en blers reguards in pau auter che ses contemporans. Betg per nagut ha el survegnì il surnum «il curius pader». El fascheva turas sin pizs e rimnava cristallas empè da far predi. Il pader metteva en dumonda en blers grads il far e demanar tradì dals babuns. Ed il mender: pader Placi Spescha tegneva politicamain cun ils Franzos e betg cun ils Austriacs. Quai è stà da memia per ses contemporans. Uschia han mo paucs spons larmas cura ch’ils imperials han deportà el il matg 1799 a Puntina (Innsbruck).

Turnain dentant enavos tar l'armistizi da mez mars 1799. Per gronda trumpada dals Sursilvans na tegnan las empermischuns fatgas da general Demont betg ditg. Da ses successur discurran las funtaunas cun pleds clers: cumandauner, sfruttader, despot. La malcuntentientscha da la populaziun crescha ad in crescher. En il zuppà sa cunvegnan ils purs cun las truppas austriacas d’attatgar e da stgatschar ils Franzos dal Grischun. L'entschatta matg 1799 entschaiva la sullevaziun: Sisum la Cadi mettan ils purs a ferm ils posts franzos e mainan ils arrestads da la Surselva oragiu. Ma gia curt dador Mustér capita la catastrofa: Intgins dals praschuniers pon sa liberar da las sugas e scappan sco sch'els avessan vesì il diavel. Sin quai entschaivan ils purs a sajettar, bastunar e mazzacrar senza cumpassiun ils schuldads liads. «Total brutal» sco Lezi ha formulà cun buna raschun!

Dals radund 80 praschuniers pon mo paucs sa salvar. La tradiziun raquinta che quels sajan arrivads suenter intgin temp a Sumvitg. Damai ch'ils umens dal vitg èn tuts en la guerra fruntan els là sin dunnas, uffants e glieud veglia. Tgi che pensa uss ch'ils fugitivs sajan a mitsch sbaglia. Las dunnas avessan numnadamain mustgas da far cun ils paupers schuldads il medem sco avant pauc temp ils umens dador Mustér! Ma grazia a l'intervenziun dal plevon mitschan ils Franzos cun la vita.

E co èsi ì vinavant cun il «landsturm», sco quai che l'armada dals purs rebels vegniva numnada? Suenter la mazzacra da Mustér cuntinueschan ils purs lur insurrecziun en direcziun da Cuira. Enfin a La Punt (Reichenau) va tut bain. Ma là fruntan els sin ina gronda armada franzosa e tiran la curta. En la battaglia dals 3 da matg 1799 laschan varga 600 Sursilvans e massa schuldads franzos la vita sin las planiras tranter La Punt e Cuira. Tge tragedia!

Sco sche quai na bastass betg, cuntinueschan ils Franzos anc cun lur vendetga: Suenter avair intschendrà il vitg da Tamins marschan els plain gritta da la Surselva siadora ed arrivan a Mustér. Là audan ils schuldads tge ch'ils purs han fatg dis avant cun lur camarats e n’èn betg pli da retegnair: L'entir vitg e cun el er la claustra daventan l'unfrenda da las flommas. 
Uschia va la primavaira da l'onn 1799 a fin en Surselva cun bleras larmas. Ed anc generaziuns pli tard raquintan tats e tattas a lur biadis la «paraula dals Franzos», ina «paraula» ch’è stada per ils perdavants pitra realitad.