20 onns rumantsch grischun
svilup 1982-2002

1982
•	La Lia rumantscha (president: Romedi Arquint, secretari: Bernard Cathomas) incumbensescha Heinrich Schmid, professer da romanistica cumparatistica a l'Universitad da Turitg, d'elavurar Directivas per la creaziun d'ina lingua rumantscha unifitgada, il rumantsch grischun/Richtlinien für die Gestaltung einer gesamtbündnerromanischen Schriftsprache Rumantsch Grischun, ed. LR, Cuira (cf. Bibliografia I, SCHMID 1982), ina collecziun da reglas e recumandaziuns per la fonologia, morfologia, sintaxa e lexicologia dal rumantsch grischun. Per quest intent collavura Heinrich Schmid stretgamain cun ses students da rumantsch -en in'emprima fasa spezialmain cun Jachen Andry - e viagia tras il Grischun per preschentar sias Directivas e discutar quellas cun la populaziun rumantscha.
•	A basa da questas directivas cumenza in gruppa da lavur da studentAs sut la direcziun da dr. Georges Darms d'elavurar la basa linguistica dal rumantsch grischun (Vocabulari fundamental e Pledari tudestg-rumantsch grischun, Grammatica elementara). L'elavuraziun dal rumantsch grischun succeda en il rom d'in project scientific al Post da rumantsch grischun da la Lia rumantscha. Il project vegn finanzià dal Fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica (fin il 1991). 
A medem temp vegnan fatgas per incumbensa da firmas ed instituziuns numerusas translaziuns da different gener en la nova lingua da scrittira surregiunala. Las emprimas firmas ed instituziuns ch'incumbenseschan la Lia rumantscha da far translaziuns en rumantsch grischun èn: la posta/PTT, il departament federal da militar e differentas assicuranzas.
L'idea fundamentala è da normalisar la situaziun da la lingua, v.d. da remplazzar tant sco pussaivel il tudestg e da garantir al rumantsch uschia ina preschientscha generala en ils pli differents secturs da la vita publica: baselgia, scola, posta, bancas, assicuranzas, interpresas, organisaziuns, administraziun, dretgira, medias, etc. (cf. Bibliografia II, CATHOMAS, diff. artitgels davart la planisaziun linguistica).

1983
•	Il Post da rumantsch grischun (PRG) da la Lia rumantscha sviluppa l'emprima banca electronica da datas linguisticas per diever intern
•	1. curs da rumantsch grischun per persunas da lingua rumantscha a Savognin (avust), elavuraziun da Materialias da lavur per emprender rg, quellas vegnan repassadas e cumplettadas regularmain ils onns suandants.
•	1 onn rumantsch grischun, conferenza per las medias.

1984
•	Il president da la Confederaziun, cusseglier federal Leon Schlumpf, fa durant ses onn presidial adina puspè allocuziuns en rumantsch grischun e contribuescha uschia a la derasaziun da la nova lingua da scrittira.
•	Grazia a las numerusas incumbensas da translaziuns en rg po la LR stgaffir in Post da translaziuns professiunal.
•	2. curs da rumantsch grischun per persunas da lingua rumantscha a Mustér (curs da lingua e curs da translatar).
•	Asterix ed ils Helvets, emprima translaziun d'in comic en rg.
•	Grischetta, si culm, l'emprima ediziun d'in cudesch d'uffants en rg (ediziun sinoptica rg/tud./tal./franz.) chaschuna grondas discussiuns.
1985
•	Publicaziun dal Pledari rumantsch grischun-tudestg/tudestg-rumantsch grischun e Grammatica elementara, Pledari mellen (cf. Bibliografia I, DARMS/DAZZI/GROSS), a basa da la banca electronica, ed. LR, Cuira.
[in vocabulari fundamental cun ca. 30'000 endataziuns ed in grammatica elementara]
•	1. Scuntrada rumantscha a Savognin:  Il rumantsch grischun è in tema central: infurmaziuns davart il rg, curs da rg, allocuziun da cuss. fed. Kurt Furgler (per part en rg).
•	Emprimas provas litteraras en rg (Carla D.), publitgadas en la revista Litteratura. Pli tard suondan Silvio Camenisch, Tista Murk, Beni Vigne; Flurin Spescha, Rita Uffer;  Clo Duri Bezzola, Linard Bardill, Rita Cathomas-Bearth, Claudia Cadruvi, ed. auters.

1986
•	Il cussegl federal relascha Directivas per las translaziuns en rumantsch da l'administraziun federala. Il al. f) da l'art. 3 da quellas directivas, relaschadas ils 26 da november, stipulescha: Las translaziuns vegnan fatgas da princip en rumantsch grischun. 
•	Curs da rg a Zuoz per persunas da lingua rumantscha (principiants ed avanzads).
•	Publicaziun dal Curs da rg I da Gieri Menzli, cun cassetta en rg, ed. LR, in curs per persunas da lingua tudestga (Curs da rg II 1989).
•	Il cerchel magic, emprim'opera rumantscha (rg), da Gion Antoni Derungs/
Lothar Deplazes.
•	La gruppa da rock rumantsch Hades tematisescha la nova lingua da scrittira en sia chanzun entitulada Rumantsch Grischun (text: Augustin Manetsch), cassetta: Hades - sper via.

1987
•	1987-1993: L'emprim tom da las Funtaunas 1-4, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel cumpara; tom 1: Dals origins a la refurma (1987); tom 2: Da las refurma a la revoluziun franzosa (1988); tom 3: Da la revoluziun franzosa a l'avertura litterara (1990); tom 4: Litteratura contemporana (1993), autur: Gion Deplazes, ed. LR.
•	Radioscola Rumantsch Grischun - in'introducziun en il nov linguatg da scrittira rumantsch (8-01-87).
•	Durant la fasa d'emprova da l'emprim radio local grischun emetta Radio Grischa mintga di trais giadas Actualitads en rumantsch grischun.
•	5 onns rumantsch grischun, emprims bilantschas.

1988
•	Parts da la banca da datas linguisticas LR daventan accessiblas cun ina colliaziun Telepac era ad utilisaders externs (p.ex. Radio Rumantsch, Chanzlia chantunala, e.a.) [ca. 80'000 endataziuns]
•	Publicaziun dals resultats d'ina emprima enquista scientifica davart l'acceptanza dal rg  da l'Universitad da Mannheim (cf. Bibliografia DIEKMANN).
•	2. Scuntrada rumantscha a Scuol: ina discussiun per e cunter il rumantsch grischun chaschuna grondas irritaziuns, Theo Candinas banduna la sala, ils adversaris dal rg entschaivan a sa furmar; curs da rg per principiants ed avanzads; ediziun d'in emprim numer da prova d'ina gasetta dal di rumantscha sut il titel La Quotidiana cun artitgels en rg ed en ils idioms.

1989
•	Ediziun dal Pledari rg-tud./tud.-rg e Grammatica elementara (1985) en la retscha Langenscheidts Wörterbuch, Rätoromanisch, Rätoromanisch-Deutsch, Deutsch-Rätoromanisch, Zürich.
•	Fundaziun da l'Uniun rumantsch grischun (14-06-89). Quella promova la derasaziun dal rg e publitgescha regularmain texts da different gener en rg (Mes emprim cudesch da pleds, Atlas dals animals, collecziun Egls averts, litteratura, etc.).
•	Manifest rumantsch/Romanisches Manifest 1989 en favur dal rg (emprims sutsegnaders: Flurin Spescha, Felix Giger, Clo Duri Bezzola, Iso Camartin).
•	Forza Flurina - La brev d'amur, disc en favur dal rg (musica: differents, text: Flurin Spescha, producziun: Flurin Caviezel-Hidber).
•	L'Evangeli tenor Marcus, translatà dal grec e cumparegliond cun versiuns existentas en rg, da Gion Tscharner, ed. dal translatur.

1990
•	1. Dis da litteratura Domat. referat d'avertura en rg,  "Pledoyer per ina litteratura rumantscha elitara" da Flurin Spescha. Ils Dis da litteratura a Domat 1990ss.  tematiseschan adina puspè il rg (1990: "Rumantsch grischun sco lingua litterara") e publitgeschan ils texts da  la concurrenza per il Premi Term Bel en rg.
Il curs da rg I da G. Menzli cumpara en in versiun franzosa, ed. LR. 

1991 
•	La Lia rumantscha decida da surprender il project rumantsch grischun finanzià fin qua dal Fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica.
•	La Svizra festivescha ils 700 onns Confederaziun Helvetica. Cun quella chaschun cumparan numerus texts, broschuras e guids en rg. L'opus magna, la Ars Helvetica, 12 toms davart l'art en Svizra, vegn era translatada en rg. 
•	Colloqui scientific internaziunal davart la standardisaziun da linguas, Cuira/Parpan, organisà da l'Academia svizra per las scienzas moralas (ASSM) en collavuraziun cun la cumissiun naziunala da l'UNESCO (cf. Bibliografia: LÜDI 1994).
•	3. Scuntrada rumantscha Laax: il rg è anc adina in tema impurtant ("Forum rumantsch grischun").
•	Il Lexicon istoric retic (LIR), versiun rumantscha en 1 volum dal Historisches Lexikon der Schweiz (HLS), cun spezial resguard dal territori retic (schefredactur: Adolf Collenberg), cumpara parz. dapi il 1999 en las Annalas, SRR [onn da publicaziun da l'ovra cumpletta ca. 2008].
•	La Petiziun cunter l'adiever dal rg en publicaziuns da l'administraziun federala, Mustér (emprims sutsegnaders: Gregori Maissen, Gion Schwarz, Theo Candinas, Toni Huonder, Christian Schnoz) provochescha grondas discussiuns e cuntraversas davart il rg e mobilisescha adversaris, ma era aderents dal rg (Uniun rg, Uniun da scripturAs, gruppas da linguistAs, studentAs, artistAs, etc.) cun acziuns, artitgels, etc.
•	Interpellaziun Morell e resposta da la regenza conc. la cundecisiun dal pievel en chaussa rumantsch grischun e gasetta rumantscha dal di.

1992
•	La regenza grischuna incumbensescha in gruppa da lavur d'accumpagnar in'enquista scientifica davart l'acceptanza dal rg e d'elavurar propostas per il diever dal rg (cf. decisiun da la regenza 1996)
•	La LR po festivar 10 onns rg e publitgescha ina broschura Rumantsch grischun, in'infurmaziun, 12 dumondas (en tschintg versiuns idiomaticas).

1993
•	La  Lia rumantscha publitgescha sut il titel Pledari grond/PG la banca da datas linguisticas en furma da cudesch  [ca. 150'000 endataziuns].
Il PG en furma da cudesch è exaust!
•	Fieu e flomma, emprim roman en rg da Flurin Spescha, ed. Octopus, Cuira.

1994
•	La Lia rumantscha dovra il rg tenor l'art. 43 da ses statuts revedids dapi il 1994 per tut ils texts uffizials ed administrativs che sa drizzan a l'entir territori rumantsch.
•	Ils 29 d'avrigl cumpara il numer 0 da PUNTS, la gasetta giuvna. Quella emprima gasetta surregiunala realisada da giuvens e giuvnas dovra sper il idioms era da bell'entschatta il rg per sa drizzar a la giuventetgna rumantscha.
•	Emprima versiun electronica dal PG per diever extern  [ca. 175'000 endataziuns]
•	Curs da rg en il rom da la Scuntrada rumantscha a Donath.

1995
•	La mort stancla, emprim toc da teater professiunal en rg, da Manfred Ferrari/Flurin Spescha.
•	Handwörterbuch des Rätoromanischen, Wortschatz aller Schriftsprachen einschliesslich Rumantsch Grischun, mit Angaben zur Verbreitung und Herkunft, ed. Officin, Zürich.

1996
•	1. up-date dal PG electronic [ca. 186'000 endataziuns]
•	Il pievel svizzer accepta ils 10 da mars il nov artitgel 116 da la Constituziun federala (artitgel da linguas; oz art. 70). Quest artitgel, stgaffì a basa da la moziun da la delegaziun grischuna en il cussegl naziunal ed en il cussegl dals chantuns (moziun Bundi), dat al rumantsch il status d'ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun. La Confederaziun dovra dapi il 1986 il rumantsch grischun sco lingua uffiziala rumantscha.
•	Il tribunal federal a Losanna prenda - sco consequenza dal nov artitgel da linguas federal -  per l'emprima giada ina decisiun en lingua rumantscha (en rumantsch grischun).
•	Publicaziun dals resultats da l'enquista scientifica davart l'acceptanza dal rg sut il titel Fünf Idiome - eine Schriftsprache? Die Frage einer gemeinsamen Schriftsprache im Urteil der romanischen Bevölkerung (cf. Bibliografia II. GLOOR et al. ).
La regenza grischuna decida a basa da recumandaziuns da la gruppa da lavur chantunala ch'ha accumpagnà quell'enquista d'applitgar il rg punctualmain tant sin il champ da la lingua uffiziala sco sin il champ da la scola. Quella decisiun va en vigur cun il 1. da schaner 1997.
•	L'Inspecturat da chatscha e pestga dal Grischun lascha translatar divers documents (patentas, glistas dal butin, e.a.) en rg.
•	Prof. dr. Heinrich Schmid survegn il grond premi da la Fundaziun Dr. J.E. Brandenberger  per ses merits en connex cun la creaziun dal rg.
•	La Lia rumantscha incumbensescha ina cumissiun consultativa interna per dumondas d'adiever dal rg. Quella ha da sviluppar strategias per l'applicaziun dal rg en ils divers secturs impurtants e da circumscriver l'incumbensa da la LR en quel connex.
•	La Scola per linguistica applitgada (SLA/SAL) Cuira/Turitg dat la pussaivladad da far in diplom grischun da rumantsch. Part integranta da quel diplom èn enconuschientschas activas dal rumantsch grischun. Perquai porscha la SAL a partir dal 1996 regularmain curs da rg. Per quel intent elavura la LR in Curs da rg per persunas da lingua rumantscha (fotocopias, cf. Bibliografia I. DAZZI/GROSS), il qual vegn actualisà regularmain ils onns suandants.

1997
Dapi il 1-01-97 vegnan redigids en rg tuttas communicaziuns uffizialas dal chantun Grischun (Fegl uffizial chantunal, communicaziuns da pressa, formulars, conclus ed ulteriuras communicaziuns chantunalas, etc.) drizzadas ad in circul d'adressats rumantschs pli vast. 
Ils documents da votaziun chantunals ed il Cudesch da dretg grischun na pon betg anc vegnir publitgads en rg, essend che reglamentaziuns concretas prescrivan il sursilvan ed il ladin per quests dus champs (cf. però votaziun dals 10-06-01).
•	La Gasser Media SA metta sin fiera ina gasetta rumantscha dal di, La Quotidiana. Quella cuntegna artitgels en rg ed en ils differents idioms. 
•	Dapi la primavaira 1997 producescha l'Agentura da Novitads rumantscha (ANR), fundada ils 7-06-96, texts da pressa en rg ed en ils divers idioms.
•	Il Grischun accepta ils 2-03-97 la revisiun parziala da la Lescha da scola chantunala che prescriva l'instrucziun d'almain ina lingua chantunala sco segunda lingua en tuttas scolas primaras e classas pitschnas. La regenza pussibilitescha a las vischnancas al cunfin linguistic d'instruir er il rg sco segunda lingua en scola primara. (Vaz, Razén, Sched, Veulden).
Quellas vischnancas sa decidan dentant, suenter in pèr onns d'instrucziun rumantscha, pli tard d'instruir il talian sco segunda lingua.
•	Scuntrada rumantscha a Domat; curs da rg.

1998
•	2. up-date dal PG  [ca. 191'000 endataziuns]
•	L'Associaziun svizra per linguistica applitgada (VALS/ASLA) organisescha en collavuraziun cun la LR Dis da linguistica applitgada a Cuira cun participaziun naziunala ed internaziunala. Ina tematica centrala è la standardisaziun da linguas minoritaras (cf. Bibliografia II, DAZZI/MONDADA).
•	Dapi il 1998 prepara ina cumissiun chantunala sut la direcziun dal Departament da giustia e polizia la revisiun totala da la Constituziun chantunala. Quella prevesa per l'emprima giada in artitgel da linguas per il Grischun (cf. era 2002).

1999
•	Prof. dr. Heinrich Schmid mora il favrer a Turitg.
•	Publicaziun da l'emprim dicziunari rumantsch (rg) - englais/englais - rumantsch (rg), Romansch-English/English-Romansch, Dictionary and Phrasebook (cf. Bibliografia I, GROSS/TELLI).
•	Decisiuns da la regenza grischuna areguard il diever dal rg en scola:
o	La regenza dat - sin dumonda da la vischnanca da Vaz/Obervaz - glisch verda per il rg sco segund linguatg en scola primara.
o	La gruppa da concept rg en scola terminescha il zercladur sia lavur ed inoltrescha ses rapport final (Konzept zur Einführung von RG in den Schulen) a la regenza.
o	Il 1. d'avust  va en vigur l'ordinaziun davart il gimnasi en il chantun Grischun. Tenor quell'ordinaziun datti da princip sin quest stgalim mo la tscherna tranter il talian ed il rumantsch sco emprimas linguas estras. En il cas dal rumantsch vala il rumantsch grischun sco lingua d'instrucziun.
•	La regenza decida ils 7-12-99 da metter a disposiziun ils proxims quatter onns meds d'instrucziun en rg per la matura bilingua rum.-tud. ed incumbensescha il Departament d'educaziun d'elavurar propostas per l'introducziun dal rg sin ils divers stgalims.
•	Diversas scolas medias dal Grischun porschan a partir da l'onn scolastic 1999/2000 ina matura bilingua. Part dal curriculum fan era l'instrucziun d'enconuschientschas passivas ed activas dal rg.
•	Project per ina scola bilingua  (rg/tud. ) a Cuira.
•	Ils mandats per la rogaziun federala da la regenza scrits rg dattan adina puspè chaschun per discussiuns e reacziuns davart da las plaivs da lingua rumantscha. La regenza cuntinuescha però sia pratica ed appellescha a la toleranza e chapientscha.

2000
•	Il Fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica sustegna in nov project 
per elavurar la basa grammaticala dal rumantsch grischun, inoltrà da prof. dr. Georges Darms, Universitad da Friburg en collavuraziun cun il Post da rg/LR.
•	Up-date intern dal PG. 
•	Las lavurs per il Cumpendi d'istorgia grischuna (CIG) (titel da lavur), versiun rumantscha en 1 volum dal Handbuch der Bündner Geschichte (HBG), (autur: Adolf Collenberg; redacziun linguistica: Manfred Gross) cumenzan. La publicaziun da l'ovra è planisada per l'avust 2003.
•	Scuntrada rumantscha en Engiadin'ota: Quella Scuntrada regiunala, a Zuoz, Samedan, Schlarigna e Puntraschigna, ha la devisa "Far empè da discutar" e dovra perquai il rg sco lingua uffiziala per tut las scrittiras da la Scuntrada, na tematisescha però betg explicitamain la lingua da scrittira unfitigada.

2001
•	3. up-date dal PG sin CD-ROM cun las conjugaziuns da tut ils  verbs rg. 
[ca. 194'000 endataziuns]
•	Prisas - reprisas - surprisas, concert da remakes da rock internaziunals chantads en rg, Dis da litteratura Domat.
•	La Conferenza da scolastAs da rumantsch a las scolas medias dal Grischun organisescha ses emprim curs da rumantsch grischun.

2002
•	Il Post da rg/LR transfurma ils vegls programs da la banca da datas linguisticas dBase en ina versiun actuala da Filemaker applitgabla sin PC's, Macs e sin Internet.
•	Il cussegl grond fa l'emprima lectura da la nova Constituziun e discuta l'emprim artitgel da linguas per il chantun Grischun.
•	20 onns rg; festa d'anniversari a Sta. Maria en Val Müstair ils 24 e 25 d'avust

Per ulteriuras infurmaziuns, cf.:
•	Bibliografia dal rumantsch grischun, I. Litteratura primara (Texts en rumantsch grischun), II. Litteratura secundara (Texts davart il rumantsch grischun), cumpilada dal Post da rg/LR, 1983ss.,  fotocopias ed en furma electronica. (Quella bibliografia vegn actualisada permanentamain e cumpiglia al mument 62 pag.).

Anna-Alice Dazzi Gross
Manadra dal 
Post da rumantsch grischun
Lia rumantscha

Matg 2002