L'Europa ruinada e levada
Ils naziunalissems e lur superaziun en il 20avel secul

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Cun la victoria alliada da 1945 è la pasch turnada en in'Europa ruinada. Ad ost d'ina lingia Trieste – Lübeck ha l'egemonia russa manà il triumf dal totalitarissem per passa quaranta onns. A vest ha il naziunalissem dals singuls stadis indeblids sa sminuì plaun a plaun. I han chapì ch'i stuevan s'unir per ademplir pensums memia grevs per in stadi singul. Quai declera ils progress plauns, ma duraivels da l'uniun tranter stadis europeans. 1975 ha la cunvegna da Helsinki francà la relevanza dals dretgs umans en la vita internaziunala. 1989-1991 è il giuf russ svanì da l'Europa; quai ha anc avischinà vicendaivlamain ils pajais da noss continent. Dentant ha l'entretschament creschent da las economias naziunalas, l'uscheditga «globalisaziun» diminuì las pussaivladads d'acziun da la politica. Tut quai enclegian ins meglier legend l'essai multifar da l'istoricher britannic Harold James, professur a l'Universitad da Princeton/New Jersey, publitgà 2003 ed entitulà «Europe reborn. A history 1914-2000». La recensiun che suonda sa referescha a la traducziun tudestga* realisada da trais translaturs. Il volum, fitg adattà per studis e perscrutaziuns, cumpiglia 486 pp. da text, 13 pp. da biografias, 12 pp. da bibliografia, ina cronologia da 17 pp., 4 chartas istoricas ed in register da 14 pp.

Nua ch'ils soviets cumondan
Immediat suenter ils armistizis da matg 1945 han ins stgatschà milliuns Europeans, cunzunt Tudestgs, da lur patria occupada da l'armada sovietica, numnadamain «da Pologna, nua ch'ins ha spustà ils cunfins encunter vest tenor las pretensiuns da Stalin, (...) e da Tschecoslovachia. Il president tschec Edvard Benes ha relaschà decrets che privavan persunas d'etnia tudestga u ungaraisa dal dretg da burgais, lubivan da confiscar lur bains movibels e lur immobiglias senza indemnisaziun ed als adossavan lavur tributara (avust 1945). Perquai han ins translocà 40 000 Ungarais da Slovachia en Tschechia. 2,4 milliuns Tudestgs han endirà quellas expulsiuns, almain 19 000 èn morts (...). Il Tschecs manegiavan ch'ina gronda maioritad dals Tudestgs [da Tschechia] hajan sustegnì il domini nazi e merità lur chasti (...). Dentant han blers Tudestgs lavurà loialmain en Tschecoslovachia senza divider las opiniuns dals nazis e senza far part da lur acts (...). Plinavant eran ils Alliads en princip perina ch'ins expulseschia ils Tudestgs da Pologna, pia dals intschess gia polacs enfin a 1939, sco era da quels che faschevan part da Germania enfin a 1945 (...). Savens, sco en Tschecoslovachia han ins realisà lezzas expulsiuns fitg brutalmain e cun blers morts. Var 100 000 Tudestgs (...) han ins tramess a far lavur sfurzada en Russia. Passa dus milliuns Polacs han ins translocà en la Pologna dal vest [Silesia, Pomarania da l'ost, Prussia da l'ost euv., G. S.-C.] dals intschess annectads da l'Uniun sovietica. Plinavant han ins deportà Ucranais da Pologna en l'Uniun sovietica (...). Cifras tudestgas cumprovan quasi set milliuns expulsads d'intschess polacs e sovietics» (pp. 240-241). Ma il communissem è stà brutal dapertut. L'autur citescha (p. 301) la descripziun dal domini russ tras il poet polac Czeslaw Milosz (1911-2004): «Il pajais è vegnì ina provinza da l'imperi grond e vegn guvernà d'edicts da la centrala (...). I fa tuttina mal da stuair sepulir il siemi d'ina federaziun da pievels eguals, d'ina confederaziun europeana nua che las differentas linguas e culturas avessan ils medems dretgs.»

Vers in'economia cuminaivla
Mo in stadi communist cumbatteva mintga sort naziunalissem: «Tito sa deva fadia da cuntanscher in equiliber tranter ils differents pievels [da Jugoslavia]. Perquai al resguardavan ils naziunalists serbs sco in ertavel da las emprovas da l'Austria-Ungaria da parter ils Serbs» (p. 307). A vest da Trieste e dal Guaud da Boemia ha il naziunalissem sa sminuì a moda pli duraivla. «En favrer 1947 ha George Marshall, il nov minister da l'exteriur dals Stadis unids, declerà ils mussaments da l'istorgia a l'Universitad da Princeton: 'Bunamain tut tschels pajais dal mund, danor ils Stadis unids, èn oz spussads economicamain, finanzialmain e materialmain. Per ch'il mund vegnia puspè en gamba, per puspè endrizzar ils implants da producziun e metter ad ir ils process democratics en blers pajais, ston ils Stadis unids surpigliar energicamain la direcziun e gidar avertamain.' Il medem patratg ha'l express pli manidlamain en zercladur a l'Universitad da Harvard (...). Quai è stà la basa dal Program european da reconstrucziun, l'uscheditg Plan Marshall. 1948 ha il parlament american (...) stgaffì l'autoritad per la cooperaziun europeana, incumbensada da realisar il Plan Marshall cun ina organisaziun per la cooperaziun economica en l'Europa (OCEE). La lescha preveseva ina vasta unificaziun economica e politica da l'Europa, perquai ch'ins na possia pli dumagnar adequatamain sin stgalim naziunal lezias economicas sco la reconstrucziun dal continent (...). Da 1948 a 1951 ha l'agid dal Plan Marshall importà 12,4 milliardas dollars, pia var 2% dal PSB dals destinaturs (...). L'OCEE ha creà l'Uniun europeana da pajaments (...) che ha facilità da cuntanscher la convertibladad da las valutas» (pp. 244-245). 1949 è naschida la Republica federala da Germania. «En Frantscha eran ins persvas che las minieras da charvun e fundarias da la Ruhr sajan elements essenzials dal militarissem tudestg e ch'ins possia schliar il problem da Germania mo zavrond quella regiun u l'internaziunalisond. 1948 han ins sbittà quellas pretaisas; dentant han ins dà la prioritad ad ina gestiun europeana da l'industria da cotgla ed atschal. L'uniun europeica da cotgla ed atschal (UECA), emprima instituziun d'integraziun continentala, (...) ha medegià cun grond success ina schluppadira centrala da l'istorgia europeana ch'existiva dapi 1971 ed ha gidà ferm a stabilisar il continent» (pp. 246-247). Da Bumaun 1958 è naschida la cuminanza economica europeana (CEE) sco uniun dals 6 stadis da l'UECA; suenter adesiuns successivas cumpigliav'la 1995 15 commembers.

Adia colonias!
A medem temp han ils stadis da l'Europa renunzià plaun a plaun a lur colonias. Entschavì ha la Gronda Bretagna suenter la victoria electorala da la sanestra 1945. Anc durant la guerra «era l'imperi l'unica noziun valaivla da politica exteriura per ils Britannics. Quai ha express lur minister da l'exteriur Anthony Eden en matg 1944 (...): 'Il Commonwealth e l'imperi britannic èn insumma l'unic experiment gartegià da cooperaziun internaziunala'» (p. 230). 1947 ha la Gronda Bretagna renunzià a l'India. Il conservativ Harold Macmillan (1894-1986), emprim minister 1957-1963, ha cuntinuà la politica sanestra en lez reguard, tenor ses memorabel discurs da 1960 a Cape Town/Africa dal sid: «Il vent da la midada buffa tras quest continent; saja quai ch'igl ans plaschia u na, lez cresch d'ina schientscha naziunala è ina realitad politica» (cità p. 272). Gist 1960 èn las pliras colonias franzosas en l'Africa vegnidas independentas. Ma anc en ils onns tschuncanta «è l'insistenza sin las colonias vegnida in'obsessiun naziunala adina pli ferma en Frantscha (...). 1954 ha l'armada franzosa vegnida victorisada a moda umilianta en la fortezza da Diên Biên Phu/Viêt-nam (...). Da Numnasontga 1954 en l'Algeria ha entschavì ina seria d'attatgas encunter posts da l'armada e la polizia franzosas. Sco reacziun immediata ha la regenza rinforzà las truppas colonialas. Il minister (...) da l'interiur François Mitterrand ha declerà avant il parlament: 'L'Algeria è la Frantscha. Tgi da vus, stimadas damas, preziads signurs, tardivass da duvrar mintga mez per proteger la Frantscha?' (...). L'etica coloniala franzosa sa basava dapi il 19avel secul sin la noziun d'ina 'mission civilisatrice', persunifitgada incumparablamain da Frantscha en virtid da l'ierta da 1789. Lezza 'missiun da derasar la cultura' correspundeva dentant strusch a las metodas duvradas en l'Algeria da l'armada franzosa, dals regiments da paracrudaders e da la legiun estra (...). En Frantscha arrivavan adina pli savens rapports davart il diever da la tortura encunter la terrur en l'Algeria» (pp. 263-264). Pir 1962 ha la Frantscha fatg fin cun la guerra, acceptond l'independenza da l'Algeria.

Vents da libertad
Plis pajais da l'Europa èn vegnids autonoms u schizunt independents. «1970 han ins partì la Belgia en trais regiuns, la Flandra, Vallonia e Bruxelles/Brussel (...). 1980 han ins schlargià puspè las cumpetenzas dals cussegls regiunals. En Svizra han avdants dal Giura, en maioritad francofon, sa zavrads 1978 dal chantun da Berna, en maioritad germanofon» (p. 
488). L'autur menziuna era las autonomias parzialas d'Euzkadi (il Pajais basc), Catalugna, Scozia e Wales. Ma bler pli relevanta è stada la liberaziun dils plis pajais europeans situads ad ost da la lingia Trieste-Lübeck. Igl ha entschavì cun il patg da Helsinki 1975. D'ina part «renconuscheva'l l'inviolabilitad dals cunfins existents e dals dretgs suverans dals stadis, (...) garantind la duraivladad da la partiziun da l'Europa (...). Ma retrospectivamain ha gì la cunvegna davart ils dretgs umans las consequenzas las pli grondas. Il preambel da l'act final da Helsinki tunava: 'Ils participants duain respectar ils dretgs umans e las libertads fundamentalas, t. a. quellas dal patratg, da conscienza, religiun e persvasiun, senza resguardar la razza, la schlattaina, il linguatg u la religiun (...)'. En realitad ha questa part da la cunvegna agì sco in'agra che ha stimulà gruppas d'opposiziun e dissidents d'exprimer libramain lur opiniun e da s'organisar. Cun lezza agra han ins finalmain rut si il sistem sovietic incrustà. L'appel da l'act final da Helsinki a respectar ils dretgs umans è pia stà finalmain pli ferm che la defensiun e giustificaziun da la suveranitad naziunala» (pp. 379-381). 1978 è schabegià insatge sco ina miracla: «Karol Wojtyla, archuvestg da Kraków, è vegnì elegì papa. En zercladur 1979 ha'l visità la Pologna per l'emprima giada sco papa. La regenza era vaira confusa. Il papa ha fatg messa a Warszawa cun var in milliun cartents (...) ed ha ditg als manaders dal stadi e da la partida: 'La finamira la pli auta dal stadi è la suveranitad da la societad, da la naziun, da la patria'» (p. 323). 1980 è naschì il sindicat liber ‚Solidarnosc'. «Ils 13 da december 1981 ha il schef da la regenza proclamà il dretg da guerra. Ils manaders da ‚Solidarnosc' èn vegnids arrestads u han sa zuppads» (p. 325). Quai n'ha tuttina betg salvà il sistem: «1984 han ins rapì e mazzà (...) in spiritual da 'Solidarnosc', pader Jerzy Popiuleszko. Sia baselgia parochiala a Warszawa (...) è vegnida svelt in reliquiari da la resistenza catolica (...). I deva purtrets dal pader, sper quel dal spiritual militar Ignacy Skorupka, mort 1920 en la battaglia da Warszawa cunter l'armada cotschna [da Lenin, G. S.-C.]».

La vieuta da 1989-1992
1985 è Mihail Serghejevitsch Gorbatschov vegnì secretari general da la partida communista sovietica, pia schef suprem da l'Uniun sovietica (US). En mars 1989 ha'l renunzià expressivamain ad intervegnir en la politica interiura dals stadis vasals. Quests han pia sa democratisads in suenter l'auter, sco davosa la Rumenia, nua che la revoluziun ha entschavì a Timisoara, la citad la pli occidentala dal pajais, tenor l'exempel da la vieuta en l'Ungaria limitrofa. Cun la democratisaziun è svanì il stadi communist tudestg creà 1949 da l'US en sia zona d'occupaziun: «Las elecziuns libras da mars 1990 han dà la victoria a quellas partidas che recumandavan ina fusiun sperta cun la Germania federala» (p. 417). Quai è daventà en october, aifer ils cunfins garantids 1975 da la cunvegna da Helsinki. En il medem spiert han las republicas sovieticas sa decleradas independentas 1990-1991; quai ha fatg era la Slovachia da Bumaun 1993. Gorbatschov è pia stà il chavafossa cunter veglia da sia superpussanza. A medem temp (1992) ha la CEE fundà l'Uniun europeana e decidì la creaziun da l'euro, valuta europeana che ha remplazzà 2002 quellas da dudesch pajais.

Umans adina pli vegls
Dentant ha la globalisaziun creschenta mussà che la politica n'è betg pli abla da schliar tscherts problems. «In svilup paneuropeic dat quitads, numnadamain la diminuziun da las naschientschas. Ensemen cun la mortalitad pli bassa maina quai ad ina vegliadetgna media pli auta (...). La diminuziun da las naschientschas pon ins declerar per gronda part cun las midadas economicas da la vita famigliara en ils pajais industrials ritgs. Ils uffants engrevgeschan dapli il budget, perquai che lur scolaziun vegn adina pli lunga; era sch'ella na custa nagut als geniturs, main'la a perder entradas pussaivlas d'uffants professiunalmain activs. Ma anc pli relevant è ch'i dat adina dapli plazzas da lavur interessantas e cun prestige per femnas, uschè ch'i perdan la quaida da renunziar a la professiun per sa deditgar a la maternitad (...). Plinavant na ston ins pli sa fidar dals agens descendents per segirar l'existenza en la vegliadetgna, grazia a las entradas pli autas e las assicuranzas socialas (...). En ils davos decennis dal tschientaner han ils trends demografics da l'Europa da l'ost e dal vest s'avischinads (...). Perquai è la populaziun [da l'Europa] vegnida pli veglia; en il futur duess'la vegnir anc pli veglia, cun problems grevs per l'assicuranza statala (...). Tut 
inditgescha ch'ins stoppia sminuir da cuntin las aspectativas legalas da renta. En la UE vivevan 2000 61 milliuns umans pli vegls che 65 onns, encunter be 34 milliuns 1960 en ils medems pajais. Questa gruppa demografica correspundeva 2000 en media a 24% da la populaziun activa (da 15 a 64 onns), (...) numnadamain 24% en Gronda Bretagna, Frantscha e Germania, 27% en l'Italia e mo 17% en la Republica irlandaisa. Per 2010 preves'ins ina proporziun da 27% per l'UE, 30% per la Germania, 31% per l'Italia e 28% per la Spagna. Per schliar lez problem a curta vista ed augmentar la proporziun da populaziun activa, pon ins mo auzar massivamain l'immigraziun; ma quai è collià cun difficultads politicas e socialas considerablas» (pp. 428-430).

Xenofobia ed extremissem
Ils svilups dals davos decennis mussan che vieutas spertas pon chaschunar manifestaziuns schizunt violentas d'intoleranza. «Las midadas socialas e politicas spertas augmentan il privel d'ina xenofobia agressiva. Tar relaziuns fitg instablas han blers umans la tendenza, psicologicamain chapibla, da star tar tradiziuns ch'als dattan in sentiment da cuntinuitad e demunisar quai ch'è nov e ch'i n'enconuschan betg (...). L'emprim contact direct cun esters e cun schabetgs insolits è stà ina causa immediata da lez naziunalissem nov e lezza xenofobia nova (...). 1999 vivevan en l'UE 13 milliuns burgais d'ordaifer l'UE, pia 3,4% da la populaziun da l'UE, (...) 6,7% da quella da Germania e 9,3% da quella da l'Austria» (p. 478). Populists surdovran «mitus naziunals» (p. 433). 2002 ha Jean-Marie Le Pen survegnì 16,9% da las vuschs tar l'elecziun presidenziala franzosa. James fa endament las guerras ed ils malfatgs dals naziunalists en l'anteriura Jugoslavia, «creaziun artifiziala da Tito» (p. 455), durant ils onns novanta. Mazzacras premeditadas sco quella da Srebrenica 1995, nua che bandas serbas han assassinà var 7500 Bosniacs per motivs etnics, mussan ch'in Cain po durmir en mintga uman. Noss continent basegna perquai in'instanza, saja lezza anc uschè imperfetga, che possia metter ad ir instruments abels da mitigiar e schliar conflicts. Quai han adina puspè fatg las cuminanzas europeicas e lura l'UE. Questa «dat in rom al svilup paschaivel d'identitads regiunalas. Ella restrenscha la libertad d'acziun politica da ses commembers, dentant er il spazi d'excess antidemocratics e d'agitaziun demagogica» (p. 491). Commembers da l'UE sco la Finlanda e Svezia han sa mussads abels da cumbinar cresch economic, prestaziuns socialas e giustia. I fiss d'examinar meglier quai ch'ins savess emprender d'els.

* Harold James, Geschichte Europas im 20. Jahrhundert. Minca (C. H. Beck, ISBN 3 406 51618 1) 2004.