L’Europa 
Da l’emprima cuminanza 1951 

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
Ina da las avdantas las pli pussantas da l’Uniun europeana (UE) n’è betg oriunda da ses intschess. Igl è la Tessinaisa Carla Del Ponte, accusadra suprema da la Dretgira penala internaziunala per l’anteriura Jugoslavia (DPIAJ, Den Haag). En virtid da ses uffizi, l’èsi reussì d’effectuar la suspensiun «sine die» da las tractativas d’adesiun da l’UE cun la Croazia (4,7 milliuns olmas). Nossa confederada ha mo stuì rapportar en guisa credibla che lez stadi na fetschia tuttina betg tut il pussaivel per cuntanscher la cumparsa d’in criminal presumtiv croat avant la DPIAJ. Lez general sa zuppa dapi onns; gia sia fugia fa sminar che sia con-scienza na saja betg gist alva sco la naiv. «I para segir ch’il general (…) sappia quintar, en Croazia ed ordaifer, sin ina rait bain organisada che, tenor las inquisiziuns da la dretgira da las Naziuns unidas, (…) tanschia fin en l’apparat da segirtad dal stadi» («NZZ» dals 9 da mars 2005, p. 9). Lezza episoda mussa che l’UE ha il pled en chapitel areguard l’acziun giuridica cunter violaziuns dals dretgs umans. Quai vegn er a sa verifitgar en ils proxims mais, en connex cun tractativas d’adesiun ch’ins prevesa sco lungas e spinusas, quellas cun la Tirchia (70 milliuns olmas). Oz resguard’ins sco evidenta ina tala influenza da l’UE. Ma questa è naschida en relaziuns ordvart modestas, cun funcziuns mo economicas, en in continent partì che n’era anc betg sa refatg da la guerra mundiala; in dals sis commembers da la cuminanza oriunda, la Germania federala, era anc occupà militarmain e suttamess a limitaziuns da suveranitad. Co èn ins vegnì ad in’UE da 25 stadis e bunamain ina mezza milliarda olmas, cun ina commembranza tschertgada e tutta sort cumpetenzas? Quai pon ins leger en in cudeschet da satg da 140 paginas*, ovra da l’istoricher franzos Jean-Michel Gaillard. 

Superar il rom naziunal 
La Republica federala da Germania è naschida 1949. «La guerra fraida s’amplifitgava; ord il stadi nov levan ils Stadis unids (SU) far en mintga cas ina pussanza economica aifer in’uniun europeana, cun ina forza militara sin la lingia da front limitrofa da l’Europa sovietisada (…). Er ils responsabels politics da l’Europa [libra] levan superar las dispitas dal passà e construir in’Europa unida, per respunder a l’extensiun dal communissem e schluccar l’embratschada americana. Questa fascheva basegn pervi da la situaziun, ma era memia ferma e privlusa a lunga vista» (pp. 15–16). En Frantscha era Jean Monnet (1888–1979) incumbensà da renovar l’economia. «El saveva (…) ch’ils manaders da l’Europa stuevan prender l’iniziativa da superar il rom naziunal, politicamain privlus ed economicamain inefficazi. Per schluppentar il rom memia stretg ed artifizial da las naziuns, per segirar la pasch ed il svilup enina, stuev’ins l’emprim metter perina la Frantscha e Germania. La Frantscha era quella che dueva far la proposta decisiva. Perquai (…) ha Monnet elavurà in project ch’el ha dà a Robert Schuman» (pp. 18–19). Quest Lorenais da linguatg tudestg, naschì 1886 a Luxemburg, minister franzos da l’exteriur, ha lura proponì 1950 da «fusiunar las producziuns [europeanas] da cotgla e d’atschal, armonisar las politicas da pretsch, las reglas commerzialas euv., sut in uffizi gidà d’in cussegl da ministers e d’in’assamblea elegida dals parlaments naziunals» (p. 24). Tschintg stadis han vulì far part, numnadamain la Germania federala, l’Italia ed ils trais pajais dal Benelux. 1951 hani suttascrit cun la Frantscha il patg fundatur da la Cuminanza europeana per la cotgla e l’atschal (CECA). 

Esser nanins u s‘unir 
Ma pir il schoc internaziunal da november 1956 ha persvas ils manaders franzos, cunzunt Guy Mollet (1905–1975) sco chau da la regenza, ch’ins duaja serrar las retschas. «Ils 4 èn ils tancs sovietics entrads a Budapest per stenschentar la revolta ungaraisa. Igl era cler che l’Uniun sovietica (US) leva punctuar ses domini en l’Europa da l’ost (…). Ils 5 a las 22.30 ha‘la tramess a Paris e Londra in ultimatum che pretendeva la fin da lur guerra (…) encunter la naziunalisaziun dal chanal da Suez tras l’Egipta. Quai ha il president american Eisenhower udì. Ils 6 ha’l intimà l’emprim minister britannic Anthony Eden da far chalar ils cumbats. Er ils Franzos (…) han decidì da renunziar. Domadus schabetgs mussavan cleramain che Moscau e Washington resguardavan las naziuns da l’Europa sco simplas figuras sin lur atgna tavla da schah. Sch’ils Europeans na vulevan esser nanins, savevan els mo ir la via da l’uniun. Adenauer ha detg a Mollet: ‚La Frantscha, Gronda Bretagna e Germania na vegnan mai pussanzas sco ils SU e l’US. Per acquistar ina relevanza mundiala decisiva, pudainsa be ans unir per bajegiar l’Europa. Nus n’astgain betg perder temp. L’Europa vegn ad esser nossa vendetga‘ (…). Uschia è naschì il pèr Frantscha-Germania» (pp. 33–34). 1957 a Roma han tuts commembers da la CE-CA fundà la Cuminanza economica europeana (CEE). En ils onns sessanta ha la Frantscha pers ses imperi colonial african; quai ha stimulà ils politichers franzos da s’occupar dapli cun la construcziun da l’Europa. 1973 èn il Danemarc, la Gronda Bretagna e l’Irlanda vegnids commembers da la CEE. Il politicher e politolog american Henry Alfred Kissinger ha numnà 1973 «l‘onn da l’Europa». 

Bandiera, imni, dretg burgais 
1974 e 1975 han meglierà la vita politica da noss continent cun la fin da trais dictaturas meridiunalas, l’emprim en Portugal cun la «revoluziun da las neglas», lur en Grezia cun l’invasiun tirca da Cipra, finalmain en Spagna cun la mort dal vegl «generalísimo». En tuts trais pajais ha la democrazia victorisà. 1981 è la Grezia, sco emprim pajais da tradiziun cristiana ortodoxa, vegnida commembra da la CEE. Ma questa fascheva uschiglio paucs progress. Ella ha survegnì in schlantsch nov pir cun Helmut Kohl, chancelier federal tudestg 1982–1998. 1986 èn il Portugal e la Spagna vegnids commembers, ed ils dudesch stadis han decidì «la circulaziun libra da tuts bains, servetschs, chapitals ed umans aifer la CEE» (p. 89). Ses imni è dapi lura l‘»Imni a la legria» ord la «Novavla» da Ludwig van Beethoven (1770-1827). Ella ha surpiglià la bandiera blaua cun dudesch stailas, stgaffida d’in pionier da la visiun europeana, il scriptur Richard Nikolaus cont Coudenhove-Kalergi (1894–1972). La CEE ha anc sa largiada 1990, cun la reunificaziun da Germania, sin tschintg pajais federativs tudestgs e Berlin. Il pass decisiv han ins fatg 1991 a Maastricht, chapitala da la provinza da Limburg en ils Pajais bass. Forsa ha la memoria d’in schuldà franzos renumà stimulà ses cumpatriots che faschevan part da la dieta; a Maastricht è mort Charles de Batz, cont Montesquiou e barun d’Artagnan (1611–1673), erox dal roman istoric «Les Trois Mousquetaires». En mintga cas ha la sentupada da Maastricht sepulì la CEE e battegià l’UE, basada t. a. sin il dretg burgais european, la coordinaziun da la controlla als cunfins, il cumbat encunter la criminalitad, la creaziun d’ina valuta cuminaivla ed il princip da subsidiaritad. 

Il continent reunì 
Trais pajais neutrals e cunzunt pliras naziuns liberadas dal communissem pitgavan vid l’isch da la giuvna UE. Questa ha stabilì 1993 ils criteris d’admissiun: «Instituziuns democraticas, respect e protecziun da las minoritads naziunalas, plinavant ina economia libra e la surpigliada da las normas da l’UE. Ses agid finanzial (…) ha pussibilità als candidats da s’adattar ditg avant l’adesiun» (p. 122). 1994 han aderì l’Austria, la Finlanda e Svezia neutralas. 1995 è entrada en vigur la circulaziun libra da persunas tranter ils plis commembers, tenor il patg da Schengen (Luxemburg) da 1985: «La cooperaziun penala tranter polizias e tranter dretgiras è vegnida effectiva; las politicas naziunalas d’immigraziun e d’asil s’armoniseschan.