4x dapli autos?

Da Jost Falett 

Sur Bumaun avain nus legì ils giavischs da la prominenza per l’onn nov. Economs e politichers, da la pps enfin tar il ps ed ils sindicats, tuts pretendan creschientscha. Creschientscha economica per segirar las plazzas da lavur, per segirar las instituziuns socialas, per savair pajar las mesiras per proteger noss ambient. Senza creschientscha nagin bainstar e nagina segirezza – tuni unisono. 

Tge duai crescher? 
L’economia duai crescher – tuttas e tuts èn d’accord. Tgenina creschientscha dentant è giavischada? Dapli autos – da-pli vias – dapli sgols – dapli sur-fabricaziuns – dapli canera – dapli accidents sin via – dapli consum dad alcohol – dapli antibiotica – dapli psichiaters – dapli advocats da divorzi – …? Han ils davos trenta onns creschientscha economica augmentà la qualitad da viver? 

La creschientscha economica vegn mesirada cun il product naziunal brut (PNB – tud. BIP), quai è la svieuta da l’entir stadi. Il PNB cuntegna dentant er: mintga quint dal dentist, mintga accident sin via, ils custs da las malauras, dals virus en l'internet, ils custs per cumbatter novas malsognas,… È il PNB ina mesira duvrabla per la qualitad da viver, per il bainstar? 

Quant ditg creschientscha? 
Nus duvrain ina creschientscha per 3%, pretenda noss minister d’economia. Be uschia è segirà per noss pievel in avegnir en prosperitad. Creschientscha da 3% signifitgescha: 2x dapli en 23,5 onns / 4x dapli en 47 onns / 16x dapli en 94 onns. Vulain nus quai ? En 47 onns 4x dapli autos, 4x dapli vias, 4x dapli invalids, 4x dapli abitaziuns secundaras, 4x dapli…? E co duai esser pussaivla ina creschientscha senza fin en ina Svizra che na crescha betg – en in mund che na crescha betg? 

Tgi che pretenda ina tala creschientscha n’enconuscha betg l’istorgia dal gieu da schah: In Brahman sabi aveva avant blers onns inventà en l’India il gieu da schah e regalà quel a ses retg. Il retg è sta intgantà ed ha permiss al Brahman in giavisch che correspundia a sia ritgezza. Quel ha giavischà sin l’emprim quader dal gieu da schah in graun e sin mintgin dals proxims adina il dubel. Il retg è stà impressiunà dal giavisch modest ed ha cumenzà ad emplenir ils quaders cun grauns – ha dentant stuì vesair che il 53avel quader avess cuntegnì la racolta da furment mundiala dad in onn – e ch’i restian anc 11 quaders ! 

Dat creschientscha dapli segirezza? 
Dapi 1968 è il PNB creschì en Svizra per 50% – suenter la reducziun da la chareschia. 
Èn nossas plazzas da lavur vegnidas pli segiras? Avain nus dad avair main tema che noss geniturs da perder la plazza, chattan giuvnas e giuvens oz pli facil ina plazza? Èn l’AVS e l'assicuranza d’invaliditad per nus pli segiras che avant 40 onns? Pajain nus pli facilmain la cassa da malsauns? Essan nus pli sauns che noss geniturs? Han las regiuns periferas profità da la creschientscha? Essan nus pli cuntents? È la qualitad da viver creschida? È la differenza tranter ritgs e paupers sa diminuida? Vai meglier cun l’ambient? – Schizunt per las fatschentas sa creschientscha esser privlusa. Il matg dal 2003 ha il professer d’economia da Son Gagl F. Malik ditg ad interprendiders che spetgavan recepts per la creschientscha da lur manaschis: «La creschientscha sco princip strategic maina la fatschenta inevitablamain en la desditga.» Betg mo la Swissair n’ha fatg quella experientscha. 

Globalisaziun sco soluziun? 
Quests dis tschertga il WEF a Tavau pussaivladads per promover la creschientscha da l’economia mundiala. Quella saja necessaria tant per ils pajais ritgs sco per ils pajais dal Terz mund. Ha la globalisaziun gidà ils paupers? Exempels: Il con-sum da café è creschì ils davos diesch onns per 20% – dentant ils purs da café gudognan oz – cun excepziun da Havelaar – anc in terz da quai ch’els gudagnavan avant in decenni. Ubain la mangola (Baumwolle): L’USA subvenziunescha la branscha da mangola cun 1,65 milliardas dollars l’onn. Senza questas subvenziuns savessan ils pajais en svilup – predestinads per questa producziun – exportar lur mangola per in pretsch 70% pli aut. Senza ina politica da dumping dals stadis industrials fiss en Burkina Faso be anc la mesadad da la populaziun povra. I dat auters exempels sco il zutger, la soja, il furment,… Ils pajais dal Terz mund na dovran ni creschientscha da l’economia mundiala ni novas tecnologias – er betg la tecnologia da gens – per nutrir lur populaziun: I dovran be in martgà fair. L’economia mundiala è creschida – la povradad è restada. 

Tgi che pretenda creschientscha sto er respunder a questas dumondas – u almain prender il temp per reflectar sche nus essan sin la dretga via, u sch’i fiss forsa da midar in pau la direcziun – ed el sto differenziar sin tge champ ed en tge regiun che nus avain da basegn creschientscha. Per ils interessads e las interessadas datti diversas publicaziuns sur da quest tema. La pli actuala è «Urs P. Gasche/Hanspeter Guggenbühl: Das Geschwätz vom Wachstum, orell füssli 2004».