Ier signurs, oz integrads
Ils «Anglos» da Québec emprendan franzos

Da Guiu Sobiela-Caanitz

1977 ha la provinza francofona canadaisa da Québec sa dà ina lescha da linguatgs. I sa tractava da segirar la predominanza dal franzos, sco l’agen linguatg dal pajais dapi la colonisaziun dal 17avel tschientaner. 1763 ha la Gronda Bretagna prendì possess da Québec. Il Canada è vegnì 1867 in stadi federal da lingua englaisa cun minoritads francofonas. 1976 dumbrava il Québec 6,2 milliuns olmas; francofons eran 80% dals avdants, la quarta part da quels francofons era bilingua (franzos ed englais) encunter be 2% bilings tranter quels da verva englaisa. Questa era il linguatg superiur, discurrì cunzunt en ils quartiers ritgs da Montréal e sia aglomeraziun. Grazia a la lescha da 1977 ha il franzos prendì il surmaun. Oz, tenor in rapport uffizial publitgà dacurt, san bunamain 70% dals «Anglos» era franzos. Co è quai daventà?

L’identitad canadaisa
1763 dumbrava il Québec 65 000 colonists. I derivavan cunzunt da purs vegnids da la Frantscha dal vest. Suenter la naschientscha dal stadi federal 1867, bunamain independent da Londra, han ils francofons da Québec tratg a niz lur maioritad aifer la provinza per vuschar leschas da protecziun dal franzos, malgrà la predominanza economica dals «Anglos». Tranter 1880 e 1930 han ils francofons francà lur maioritad grazia ad ina natalitad da 4% ed ina mortalitad da mo 1,5%. Ma pir la lescha da 1977 ha manà la vieuta decisiva. Oz dumbra il Québec 7,2 milliuns olmas. Il magazin englais «The Economist» scriva en ses numer dals 8 da schaner 2005: «Ils ‘Anglos’ emprendan franzos pli giuvens e l’emprendan meglier; blers tschernan scolas francofonas. I dat dapli relaziuns d’amur e maridaglias tranter las duas etnias (…). La lescha [provinziala da 1977] ha promovì il franzos sco emprim linguatg da la regenza, dals affars e da l’educaziun. In uffant astga frequentar ina scola statala da linguatg englais mo sche la mamma u il bab è creschì si per englais en Canada; uschiglio sto’l frequentar ina scola francofona u privata (…). La lescha stimulescha er economicamain d’emprender franzos; in giuven che n’al sa betg ha vistas duas giadas pli grondas da restar dischoccupà (…). Tozzels scolas da linguatg englais èn svanidas u han midà linguatg (…). Aifer tschintg onns han 100 000 avdants da linguatg englais e blers affars bandunà la provinza. Blers da quels ch’èn restads han emprendì franzos» (p. 51). Ils francofons furman cleramain la maioritad da la populaziun en Québec, ma en Canada e pir da dretg en l’America dal nord sa sentan els sco minoritad. Dentant ha il svilup dals davos trenta onns rinforzà lur confidenza en sasezs, en fatscha als «Anglos», e sminuì lur quaidas da sa separar da Canada per stgaffir in Québec independent. Tant pli ch’ils svilups tar la superpussanza limitrofa han profundà il sentiment d’identitad canadaisa. Las regenzas federalas da la Partida liberala han refusà da far part da la guerra en l’Irac e mettan pais sin la bilinguitad dal pajais, ils fundaments socials da Canada (30 milliuns olmas) e l’autonomia dals pievels indigens inuits ed amerindians. Tut quai distingua cleramain il «pajais dals ischis», tuttafatg independent dapi 1931, dals Stadis unids da Bush e Rumsfeld. L’avegnir da Canada para pli segir ch’avant dus u trais decennis.