L’Europa, tge è quai?
Per las nodas politicas dal scleriment

Da Guiu Sobiela-Caanitz

La Svizra d’oz pon ins numnar in model da success, ma sia istorgia dat perditga da guerras tranter chantuns, e la pasch n’han ins betg adina fatg enturn ina schuppa da latg sco 1529 a Kappel. L’emprima constituziun federala, ina prestaziun da pionier, han ins elavurà pir suenter 26 dis da guerra civila tranter la dieta e set chantuns separatists. «La patria da la discordia creativa» (1): Questa definiziun pudess valair per la Svizra, ma Denis de Rougemont (1906–1985) l’ha duvrada per caracterisar l’Europa. Sco filosof, sco fundatur 1963 da l’Institut universitar da studis europeans (Genevra) ha’l pia definì l’object da sias perscrutaziuns. La cultura europeana descriva’l sco suonda: «In enorm fasch da tensiuns e retschertgas fragmentaras, per chattar in equiliber che vegn mess da cuntin en dumonda, in fasch da scuvertas nunditgas che mainan adina puspè problems novs – insumma in’aventura» (2). Il spiert da l’Europa sa danunder ch’el vegn, ma guarda adina enavant; ins na sa mai l’enserrar en pleds. Quai fa endament il titel ed in vers da la poesia catalana «Excelsior!» («Ensi!») da Joan Maragall (1860–1911): «Sempre, sempre mar endins!» («Adina, adina vers l’auta mar!»). En quest senn s’exprima oz il politolog tudestg Thomas Meyer (Universitad da Dortmund) en ses essai (3) davart l’identitad da l’Europa. Ses fil cotschen resumescha’l sco suonda: «I dat ed igl ha dà bleras identitads culturalas en l’Europa; insacura vegni a dar pli che mai, ma nagina na pudess unir tuts Europeans. In’identitad politica perencunter è pussaivla, anzi, ina tala basegnan la legitimitad e l’abilitad d’agir da l’Uniun europeana» (p. 9). Co arriva l’autur a lezzas conclusiuns? 

Vegnida da l’Asia e l’Africa
2003 ha il Convent european suttamess in sboz da constituziun a l’Uniun europeana (UE). «Adumbatten han ses auturs empruvà, en in dir cumbat, d’evocar simbolicamain almain ina tradiziun culturala ch’avess furmà l’Europa sco ch’ella vul esser politicamain oz e che la distinguia a moda marcanta ed incontestabla da tut tschellas regiuns culturalas dal mund» (p. 13). Gia il mitus grec davart la provegnientscha da l’Europa ans mussa ch’ella n’haja nagina noda stgetta, mabain «saja derivada da l’Asia. En questa tschertezza mitica sa chatta la vardad istorica (...). Ina da las tginas da quella cultura ch’è vegnida pli tard europeana, l’insla da Creta, ha surpiglià il sistem administrativ, la scrittira e bler dapli, en il terz millenni a. Cr., da las culturas sviluppadas da Babilonia e l’Egipta (...). Il mitus raquinta che Zeus sez, bab dals dieus, haja rapinà Europa, figlia da retg Aghenor da Sidon [oz en Libanon, G. S.-C.] e l’haja manada en Creta. Quai dat ina persunificaziun divina, pia in senn metafisic al context istoric (...). L’Aghenor dal mitus derivava numnadamain da l’Egipta, pia da l’Africa (...). Pir en il temp medieval è l’Europa vegnida sin l’idea da separar la cardientscha da la raschun; lez patratg derivava da scienziads islamics ed ha lura purtà fritgs cun il scleriment, act fundatur da la cultura politica da l’Europa moderna» (pp. 33–34). L’autur renviescha er ad elements decisivs da nossa tradiziun spiertala che derivian d’Aten e Roma pajaunas ed hajan «sviluppà lur influenza europeana en furma da sintesas e supraposiziuns cristianas. Quai vala per la noziun da l’egualitad tranter persunas libras en fatgs publics, (...) la raschun, ils exempels da democrazia, stadi e vita en la citad averta, fin a l’idea da conscienza persunala e la valur morala identica da mintga carstgaun» (p. 36).

Il dretg da mintga carstgaun
Meyer suttastritga la relevanza da la «revoluziun nominalista» a l’entschatta dal 14avel tschientaner occidental. I sa tracta d’ina chapientscha nova da nossa guisa da scuvrir e conuscher la realitad, «la cumprova che tut quai che l’uman enconuscha possia partir mo da l’object singul e che mintga noziun generala derivia dal carstgaun (...). Real e segir è be l’existent singul (...). Pir lur han ins savì concepir in individualissem che lubeschia al singul carstgaun da revendicar la prioritad per sasez visavi las pretensiuns da la noziun generala, sco fundament essenzial da la cultura moderna» (p. 75). I n’è betg per cas che gist l’imperatur Carl IV (1316–1378), sco emprim regent medieval, ha scrit sez sia biografia. Filosofs sco il pader franciscan englais William d’Ockham (+ 1349) han mess en dumonda ch’ins possia insumma demussar ils dogmas da la ductrina cristiana. In perscrutader da la filosofia medievala scriva da lez secul: «En il champ politic ha la cristianadad, sviluppada dapi la fin da l’antica, (...) entschavì ad ir en tocs. En il champ spiertal (...) ha l’object da la cardientscha sa separà plaun a plaun da quai ch’ins saveva; i vegniva irresistiblamain (...) la fin dal temp medieval» (4). Il svilup posteriur descriva Meyer uschia: «En il 16avel e 17avel tschientaner han pliras crisas profundas d’identitad culturala e schizunt lungas guerras da religiun periclità l’existenza da pajais entirs (...). Revoluziuns politicas han influenzà il 18avel e 19avel tschientaner e schizunt l’entschatta dal 20avel. Pir a la fin da lezza perioda da crisas d’identitad spiertala, sociala e politica, (...) cumprovas che la cultura tradiziunala haja cuntanschì la fin da sias pussaivladads, ha sa fatg valair la cultura moderna (...) per sortir da la via tschorva da l’occident cristian» (p. 78). L’autur concluda: «L’Europa na dovra nagina identitad culturala, mabain nodas politicas, cunzunt cun la persvasiun che l’uniun miria spezialmain a crear in spazi liber per la differenza culturala che lubeschia a mintga carstgaun da viver tenor sia atgna guisa, uscheditg che quai includia il medem dretg per tut tschels. Quai n’avess in cristianissem senza scleriment mai lubì» (p. 231).

In’alternativa democratica a l’America
Gist qua sa distingua profundamain nossa cultura politica da quella dals Stadis unids. «Là regia (...) la persvasiun d’esser ina naziun cristiana, elegida da Dieu per preservar la libertad da cardientscha sin terra. Tenor lez patratg sa resguarda la naziun spendrada sco legitimada, anzi, obligada da spendrar il rest dal mund (...). President Bush proclama ch’ils Stadis unids sajan ils guardians da la libertad regalada da Dieu al mund. I s’enclegia era verbalmain (...) ch’il Segner als incaricheschia da mussar lur pussanza (...). Il buf fundamentalist dal current spiertal principal che motivescha la politica americana vegn pia in problem per il mund (...). El fa ora ina gronda part da quai ch’il coc da l’Europa politica cumbatta» (pp. 138–139). Meyer punctuescha: «Quai che distingua cleramain las nodas politicas da l’Europa da quellas dals Stadis unids è era l’encletga da la democrazia insumma. Igl è anc adina in’atgnadad da l’Europa ch’ella chapescha la democrazia en connex cun l’egualitad politica e la restricziun da la pussanza privata (...). L’America resguarda la democrazia sociala sco ina concessiun imperdunabla a la marschadetgna dal flaivel (...). Cur che divergenzas cun sia regenza provocheschan criticas, duai l’Europa adina restar en contact cun l’opposiziun interiura en ils Stadis unids (...) per porscher in’opziun realistica sco alternativa europeana» (pp. 140–141). Dapi la guerra civila 1861–1865 resta l’intschess dals Stadis unids schanegià da la guerra. En il 20avel tschientaner ha noss continent fatg atras conflicts armads ordvart destructivs. Uschia avainsa emprendì d’enconuscher ils fritgs dal naziunalissem, «a l’intern il cumbat encunter la democrazia, ils dretgs umans e l’egualitad, encunter l’exteriur il schovinissem, l’agressiun e la prontadad da far guerra. Tgi che speculescha oz sin il naziunalissem, sperond che quest saja anc adina ferm avunda per procurar sustegn public e vuschs ad ina partida, lez smanatscha las ragischs da la democrazia e la politica da pasch. Questa tentaziun politica [populista, G. S.-C.] sa reussir sch’ins n’impedescha betg la modernisaziun e globalisaziun da destruir bleras tradiziuns» (p. 70). 

Il gigant russ ed ils nanins europeans
Meyer definescha pia l’Europa tenor ina cultura politica basada sin la democrazia, l’egualitad ed ils dretgs umans e che na saja betg realisada en ils Stadis unids. Ma co statti cun ils cunfins da noss continent encunter ost e sid? L’autur, examinond las vistas d’adesiun a l’UE, metta in «cunfin dir, tratg tenor criteris raschunaivels (...) e natiralmain la voluntad d’appartegnientscha da l’autra vart. La Russia e l’Africa èn situadas da l’autra vart da lez cunfin dir» (pp. 167-168). Areguard l’Africa para quai evident; l’essai na commentescha nagliur ses cas. La Russia dals zars resguardav’ins sco part da l’Europa; i sa tractava però 
be da la part situada a vest da la chadaina da l’Ural, pia strusch 5,4 milliuns km2, ma cun intschess che fan oz part da la Bielorussia, l’Estonia, la Finlanda, Lettonia, Lituania, Moldova, Pologna e l’Ucraina. La Russia d’oz, cun la Sibiria il stadi il pli vast dal mund, cumpiglia passa 17 milliuns km2 e 145 milliuns olmas e tanscha dal Mar baltic a l’Ocean pacific. Meyer: «Ina commembranza dal gigant en l’imperi dals nanins na po stgaffir nagut da bun en il champ politic. Ins na po cuntanscher nagin equiliber federal en ina cuminanza democratica, sche la forza ed extensiun d’in partenari unic cumpensescha bunamain il dumber e pais da tut tschels, tant pli sch’ins resguarda las vistas da svilup che vegnan (...) ad augmentar anc ses pais» (p. 49). 

Esser gist envers la Tirchia
Pli spinus ed actual è il problem tirc. En december duai l’UE decider sch’ella mettia ad ir tractativas d’adesiun cun il grond pajais islamic a sid dal Mar nair. Quai discutesch’ins cun emoziun en Germania. Meyer deditgescha tredesch paginas a lezza dumonda multifara. Encunter ina commembranza pudess ins allegar ils strusch 800 000 km2 e 67 milliuns olmas dal pajais e sia situaziun economica. L’autur fa lur endament mancanzas areguard la democrazia: «Fin uss ha l’armada tirca influenzà memia ferm l’urden constituziunal dal pajais, en ina guisa ch’ins sa strusch conciliar cun ils princips democratics (...). L’armada ha sa nominada sezza guardiana dal dretg, la democrazia e constituziun. En lez reguard è la Tirchia vairamain ina democrazia manglusa, (...) damai che l’armada pretenda pussanza politica senza sa suttametter sezza a la controlla democratica (...). La prova decisiva sto esser che las praschuns ed ils posts da polizia rumpian radicalmain cun mintga furma da tortura (...). Ma i na dat nagut (...) ch’impedeschia che la Tirchia, sco auters pajais da l’Europa, fetschia il pass d’in stadi constituziunal democratic cun defects ad in stadi constituziunal democratic tuttafatg valaivel» (pp. 116–117). Ins sto anc menziunar la renconuschientscha absolutamain necessaria dal linguatg curd en il Sidost dal pajais. Meyer alleghescha in fatg ch’ins emblida memia savens da questa vart da las Pireneas: «Durant decennis dal 20avel tschientaner han dictaturas autoritaras, cun tendenzas totalitaras en tschertas domenas, regì la Spagna ed il Portugal; quai n’è betg be succedì cun l’approvaziun da baselgias cristianas, mabain sin la basa da lur collavuraziun activa» (p. 152); oz giogan persunalitads democraticas d’omadus pajais ina rolla relevanta en la vita da l’UE. «Gia daditg è la Tirchia colliada cun l’Europa grazia ad entretschaments multifars, sco commembra fundatura dal Cussegl da l’Europa e commembra da l’Organisaziun per la segirtad e cooperaziun en l’Europa (OSCE)» (p. 159). Meyer appellescha a ses cumpatriots da tractar lez pajais cun fairness. Era per quest motiv merita ses essai da vegnir legì e medità da tgi che sa fa quitads per l’essenza ed il destin da l’Europa.

1) Denis de Rougemont, Lettre ouverte aux Européens. Paris (Albin Michel) 1970. p. 44.
2) Denis de Rougemont (sco nota 1), p. 39.
3) Thomas Meyer, Die Identität Europas. Frankfurt am Main (Suhrkamp, ISBN 3-518-12355-6) 2004.
4) Josef Pieper, Scholastik. Ediziun da satg, Minca (dtv, ISBN 3-423-04303-2) 1978, p. 136.