L’UE sa schlargia
Problems, discussiuns, privels

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Chalonda matg 2004 vegn segir a restar ina data memorabla en l’istorgia europeica. Cun lez di surpiglia l’Uniun europeica (UE) diesch commembras e bunamain 75 milliuns olmas, enfin al Lai Pejpus, al flum polac, bieloruss ed ucranais Bug/Buh ed a la sbuccada dal flum transilvan Mures/Maros en la Tisza ungaraisa. En mars ha ina chasa editura tudestga deditgà in cudesch da satg a lez schlargiament (1). Examinond manidlamain questa publicaziun, percorsch’ins problems colliads cun las diesch adesiuns; dentant ometta il volum privels che derivan dals cunfins novs da l’UE cun la Russia (strusch 145 milliuns olmas).

Co crescher?
La prefaziun da Joachim Fritz-Vannahme fa endament las premissas da mintga adesiun: «In’urden legal democratic (…) ed in’economia da fiera libra (…) che possia far frunt a la concurrenza aifer il martgà intern» (p. 11). Dentant nascha l’UE schlargiada cun ina menda etica da repartiziun: «Purs polacs u ungarais survegnan l’emprim mo in quart dals agids directs che tutgan a lur collegas irlandais u franzos (…). Davos questa malgiustia sa zuppa l’inabilitad da las commembras veglias e cunzunt dals Franzos (…) da curreger la politica agrara, tuttafatg antiquada, da l’UE» (p. 13). Ma ils purs, schizunt en Pologna, furman be pli ina minoritad da la populaziun; perquai spetgan auters pajais da vegnir acceptads: «A la fin da quest decenni èn anc trais candidatas prontas per entrar en l’UE, numnadamain la Rumenia, Bulgaria e forsa era Croazia. En lur sumbriva va la Tirchia energicamain vers l’UE; en ses ravugl sa dumondan blers (…) quant ch’ins possia adossar a questa e nua che ses cunfins sajan situads» (p. 13).

L’Europa sco cuminanza
Robert Leicht s’occupa manidlamain cun questas dumondas: «Nus ans train ord l’empatg cun la noziun da ‘cuminanza da valurs’. La democrazia e libertad, l’economia da martgà ed il stadi social, tut quai ans tegn ensemen. Ma gia questa evocaziun naiva stgaffescha l’emprim be empatg, perquai ch’i na sa tracta betg be d’ina cuminanza europeica da valurs, mabain d’in’occidentala, e ch’almain sia mesadad è situada en ils Stadis unids (SU) ed il Canada (…). Ins po bain dumandar cun quitads, intenziun polemica u levsenn sche la classa politica che cumonda uss en ils SU sa distatgia da lezza cuminanza da valurs areguard la paina da mort, Guantánamo, la Dretgira penala internaziunala, il protocol da Kjoto, la guerra preventiva euv. (…). I constat tuttina che quai che nus stimain oz sco las valurs da la cuminanza europeica na dominava avant pauc anc betg en l’istorgia da l’Europa e che lezzas valurs han triumfà l’emprim en l’America dal nord» (p. 15). Ma co hani triumfà en l’Europa? Leicht: «I derivan d’in’istorgia fitg lunga, fitg dolurusa, onns ed onns violenta e sanguinusa da guerras e conflicts. Nossa cuminanza europeica da valurs n’è pia betg in bajetg ideologic ed abstract, mabain (…) ina cuminanza d’experientschas» (p. 16). L’autur citescha l’anteriur president federal tudestg Richard von Weizsäcker: «In patriotissem senza patria na datti betg» (p. 18). Leicht concluda: «In’Europa senza cunfins na po betg exister (…). Ma sche l’Europa ha e sto avair cunfins, lur astg’ins als fixar tenor las normas da l’art politic e la raschun istorica» (p. 17).

Vegn la Tirchia en dumonda?
Sedesch paginas dal cudeschet èn pia deditgadas ad ina dumonda che vegn ad occupar prest ils 25 stadis da l’UE, numnadamain sch’i duajan resguardar la pussaivladad da retschaiver la Tirchia (67 milliuns olmas) en lur ravugl. Trais artitgels din «gea», trais «na». Las vuschs negativas vulan restrenscher l’UE a l’Europa dal vest; ina da las trais, l’istoricher Heinrich August Winkler, accepta tuttina la Grezia, la Cipra grecca, Bulgaria e Rumenia, «perquai che lezzas han s’avertas a la cultura politica da l’Occident; (…) ma il cas da Tirchia è different » (p. 113). Pli concretas èn las objecziuns da l’anteriur chancelier federal tudestg Helmut Schmidt; el tema che l’augment considerabel da l’immigraziun tirca en Germania «impedeschia l’integraziun basegnaivla ed urgenta dals quels Tircs e Curds che vivan tar nus (…). Plinavant avriss [ina commembranza da Tirchia] la porta ad auters pajais islamics en l’Africa ed il Proxim Orient (…). L’uniun politica degenerass ad ina zona da commerzi liber (…). Ils Tudestgs e Franzos ston savair che noss interess naziunals vitals pretendan che l’UE haja la forza da sa far valair; sco stadis singuls na pudainsa far frunt a las sfidas politicas, demograficas, economicas ed ecologicas dal 21avel tschientaner» (p. 119). Ins pudess replitgar che gist in «na» a la Tirchia dess da patratgar als Tircs en Germania, l’Austria euv. ch’i na sajan bain vesids e che quai impediss pli che mai lur integraziun. Ma quitads sco quels da Schmidt èn fitg derasads e vegnan a s’exprimer 2006 en la campagna electorala tudestga. In professer da la Scola auta tecnica d’Ankara manegia: «La Tirchia è segir pronta per l’Europa, (…) ma l’Europa n’è betg pronta per la Tirchia» (2). Perquai fissi da giavischar ch’ils pajais da l’UE promovian la discussiun e l’infurmaziun davart la Tirchia e sias fadias per ademplir las premissas da l’adesiun. 

Il dilemma polac
Il cudeschet tudestg rapporta da las diesch commembras novas da l’UE. Significativa è ina descripziun da la situaziun en la provinza polacca da Bialystok, dapi 1945 limitrofa da Bielorussia, ma pli baud, sco lezza, part da l’Imperi russ (dapi 1807) e lura da Pologna en ses cunfins da 1921–1939. «La provinza da Bialystok dumbra passa 1 milliun olmas, t. a. var 200 000 Bieloruss. Davos il cunfin, en Bielorussia, viva ina minoritad polacca (…). Suenter la vieuta da 1989 ha Bialystok survegnì puspè in vent frestg dal cunfin avert» (p. 64) grazia a las fullas che vegnivan da Bielorussia a far cumpras sin il martgà da la citad. Ma dapi 1998 sto la Pologna «pretender da Russ e Bieloruss custaivels bons d’hotels u in invit legalisà» (p. 64). Sco commembra da l’UE vul la Pologna (strusch 39 milliuns olmas) far part dal spazi da Schengen uschè spert che pussaivel. Perquai sto’la far guardia rigurusamain sin ses cunfins cun l’Ucraina, la Bielorussia e l’enclava russa da Caliningrad (pli baud Königsberg). «Tenent colonel Stanislaw Firley (Bialystok) cumonda var 340 km cunfin cun la Lituania e Bielorussia. El fa endament ch’ins transportava immigrants en sgol a bass sut il radar enfin en Pologna. Helicopters u aviuns, duvrads pli baud per squittar pesticids, (…) manavan lur Afgans, Pachistanais ed Inds (…). Perquai vegnan ils Polacs en il dilemma cun la futura politica exteriura da l’UE. I vulan in cunfin dir per vegnir preziads en l’Occident sco commembers conscienzius da la famiglia. I vulan in cunfin lom per lur vischins e per lur agens producents locals; quests pon vender mo sin ils martgads [ucranais e bieloruss]. Ussa cuan ora instituts da Warszawa sbozs per tutta sort variantas da visums, per levgiar la paupradad da lezzas naziuns cun in rest fiera libra suenter ‘l’ura da polizia’ da Schengen» (p. 65). 

Survistas istoricas
Il cudeschet infurmescha manidlamain davart las instituziuns e l’istorgia da l’UE e davart mintgina da las diesch commembras novas. Las trais paginas da cronologia entschaivan cun ina data che vegn anc oz commemorada annualmain sco Di da l’Europa: «9-5-1950: Robert Schuman, minister franzos da l’exteriur, preschenta il plan da Jean Monnet da fusiunar las producziuns franzosas e tudestgas da cotgla e d’atschal e da fundar in’organisaziun averta a l’adesiun da tschels pajais europeics» (p. 172). Be donn ch’ils auturs n’han gnanca fatg allusiun a la persunalitad da Schuman (1886–1963) sco uman predestinà per ina lavur constructiva da pasch e conciliaziun tranter pievels inimis. El è naschì a Luxemburg sco burgais tudestg oriund da la Lorena germanofona, ha cumbattì en l’emprima guerra mundiala, è vegnì burgais franzos 1919 en virtid dal patg da Versailles ed ha represchentà sia patria en il parlament 1919–1940 e 1945–1962. Gist suenter il mazzament dal chancelier federal austriac Engelbert Dollfuss (1892–1934) ha’l visità la Bosnia, Croazia e Slovenia e rapportà manidlamain al ministeri franzos da l’exteriur davart la terrur roiala serba cunter tschels pievels da Jugoslavia e la cumplicitad dal reschim cun ils assassins nazis da Vienna. Sco minister da l’exteriur 1948–1953 ha Schuman promovì «il patg fundatur da la 
Cuminanza europeica da la cotgla e l’atschal (18-4-1951), firmà da Belgia, Germania federala, Frantscha, Italia, Luxemburg e Pajais bass» (p. 172). Il cudeschet rapporta manidlamain davart l’UE e ses cumissaris. 41 paginas infurmeschan davart mintgina da las diesch commembras novas da l’UE, cun biografias curtas da lur presidents ed emprims ministers, chartas cun lur cunfins provinzials, cronologias istoricas che mettan il pais principal sin il 20avel secul. Tar lezzas cronologias vaira instructivas duain ins dentant crititgar duas omissiuns areguard dus tschientaners medievals. La survista istorica davart ils pajais tschecs menziuna «Carl I che ha fundà 1348 a Praha l’emprima universitad a nord da las Alps» (p. 153). Exact! Ma in cudesch tudestg davart noss continent vess duì precisar che lez Carl da Boemia (1316– 1378) n’era nagin auter che l’imperatur Carl IV, curunà 1355 sco tal a Roma e 1365 ad Arles retg da Burgogna. 

Adatg Russia! 
La segunda omissiun, pli greva, pertutga cunzunt l’Estonia (strusch 1,4 milliun olmas), ma en general ils pajais situads a sidost dal Mar baltic. «Davent da 1209 han ils Chavaliers tudestgs conquistà e cristianisà [l’Estonia]» (p. 125). Vairamain ha l’urden militar tudestg dals «Fratres Militiae Christi» conquistà 1227 la pli gronda part da l’Estonia, fin al Lai Pejpus che furma dapi lur il cunfin tranter l’Europa e la Russia. Pli tard han ils «Fratres» s’integrads en l’urden dals Chavaliers tudestgs. 1242 ha l’armada dal prinzi da Novgorod, vasal dal retg mongol, battì l’urden sin il lai schelà. Anc oz venerescha la Baselgia ortodoxa russa lez prinzi Alexander Jaroslavitsch Nevskij († 1263) sco in sontg. Ils Russ numnan il lai «Tschuzcoje osero» («osero» vul dir «lai») tenor il pievel finais dals Tschuds che viveva sin la riva ost ed è oz svanì. Il lai ha furmà il cunfin da Russia fin a l’entschatta dal 18avel secul, cur che lezza ha conquistà l’Estonia ed ina part da Lettonia. 1894–$1900 ha il zar naziunalist Clau II (1868–1918) erigì in dom ortodox deditgà a Nevskij en il center da Tallinn, be sper il dom evangelic; suenter la liberaziun da 1991 han ils Estonians cumprovà lur toleranza restaurond a fund lez fastiz da l’oppressiun russa. Bler pli spinus è il problem dals descendents dals colonists russ che la pussanza sovietica ha translocà en l’Estonia e Lettonia per sfratgar la resistenza naziunala dals indigens e russifitgar plaun a plaun ils pajais. Oz suna var 400 000 en l’Estonia e quasi 800 000 en Lettonia. La Russia pretenda adina puspè che domadus stadis declerian il russ sco linguatg uffizial sper l’estonian u letton; ma che schessan ils Russ sche Hitler avess translocà milliuns colonists tudestgs en Russia e sche la Germania pretendess oz dretgs linguistics sin aut stgalim per lur descendents? Ins enclegia ch’ils dus stadis baltics restaurads pretendan enconuschientschas minimalas da linguatg ed istorgia, sco premissa per natiralisar ils descendents dals colonists; perquai vivan anc 100 000 «naburgais» en l’Estonia e quasi in mez milliun en Lettonia. Era la Lituania (3,5 milliuns olmas), autra commembra nova da l’UE, sto resister a las impertinenzas da Putin areguard las colliaziuns cun l’enclava da Caliningrad. Adatg Russia!

1) Volker Ullrich und Felix Rudloff (ed.), Der Fischer Weltalmanach aktuell. Die EU-Erweiterung. Frankfurt am Main (Fischer, ISBN 3-596-72300-0) 2004.
2) Cità d’Owen Matthews, Ready for Europe, or No? en: «Newsweek», 3 da matg 2004, p. 31.