La fina vulp da Val Sugana
Roma ha tegnì il Tirol e pers l’Istria

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Sper il port militar austriac da Pola en l’Istria, avant tschient onns, manavan ustiers da Scuol il “Caffè Grande”, il “Caffè Marina” (tuts dus da la famiglia Gaudenz) ed il “Caffè Rauch”. Pola era ina citad da verva taliana, bullada da tschientaners d’appartegnientscha a Vaniescha. Cun la fin da l’imperi 1918 han ils victurs attribuì l’Istria a l’Italia, pia las citads talianas da la costa vest, ma era lur retroterra croata. Il patg da Paris 1947 ha dà bunamain l’entira Istria a la Jugoslavia communista, encunter il cler giavisch da la populaziun taliana. Viceversa ha l’Italia tegnì il Tirol dal sid, annectà gia 1919, schebain ch’ils avdants indigens han pretais ina votaziun populara ch’avess chaschunà il return da quasi tut l’intschess a l’Austria. En omadus cas han ils victurs da 1945 violà il dretg d’autodeterminaziun ch’els sezs avevan proclamà. Las stipulaziuns da Paris han encurunà las intrigas perseverantas d’in furbaz che manava la regenza taliana dapi 1945: Alcide De Gasperi (1881–1954) da Pieve Tesino en la Val Sugana (Trentin). Quai resulta da lungas perscrutaziuns ademplidas da Viktoria Stadlmayer, descendenta da la veglia schlatta tirolaisa da Wolkenstein (Sëlva en la Val Gherdëina); l’autura ha manà 1957–1985 l’uffizi da la regenza tirolaisa a Puntina per il Tirol dal sid. Sia lavur (1) bitta ina glisch nova sin tractativas che han contribuì a fixar cunfins politics en l’Europa fin ad oz.

Dominar Tudestgs per amur dal Trentin
Ils victurs da 1945 han restaurà l’Austria republicana, svanida 1938, e cun ella dus stadis limitrofs, spartids 1939 e 1941 ed oramai vasals da l’Uniun sovietica (URSS), la Tschecoslovachia e la Jugoslavia. Cun l’Austria e la Jugoslavia cunfinava l’Italia. Ses retg aveva declerà 1943 la guerra a la Germania; uschia valeva l’Italia per part sco victura. Ma l’URSS e ses alliads tegnevan endament ch’il medem retg, sco allià da Germania, aveva declerà la guerra 1940 a la Frantscha e Gronda Bretagna e 1941 a l’URSS ed ils Stadis unids. La vieuta taliana da 1943 encunter l’alliada e ses reschim criminal era objectivamain in tradiment, gist sco quella da 1915, gia suttascritta dal medem retg, encunter l’Austria-Ungaria sia alliada. 1945 n’era il reginam talian betg gist bain vesì. Il Piemuntais Ferruccio Parri (1890–1981), manader da la resistenza armada encunter il faschissem, lura da la regenza taliana da zercladur a november 1945, resguardava il problem da l’Istria sco in dals principals. Ses successur De Gasperi veseva las dumondas internaziunalas dal punct da vista provinzial trentin. El era creschì si sco burgais loial da l’Imperi austriac, en in Trentin tirolais che giudeva vastas autonomias localas. Biografs da De Gasperi manegian che la fin da lez mund 1918 al haja “inasprì, scuraschà e frustrà; era dalonder derivava sia direzza encunter l’Austria” (cità p. 252). L’Italia ha annectà 1919 il Trentin e quai ch’ins numna oz il Tirol dal sid. “Sut il domini faschist na discurriv’ins pli d’autonomia, anzi, en l’administraziun publica han ins mess Talians dal sid che regivan mintga vischnanca sco ‘podestà’ e chanzlists d’uffizi e n’avevan nagina idea dal pajais. En la primavaira da 1945 eran ils sentiments dals Trentins encunter ils ‘terroni’, ils ‘Talians’, pli u main quels da lur vischins tirolais dal sid” (p. 252). Il Trentin De Gasperi, manader d’ina Italia anc adina centralista, bramava l’autonomia per sia provinza. Ma ina tala pudev’ins pretender bler pli tgunsch per ina regiun pli vasta che cumpigliass er il Tirol dal sid tudestg e ladin. “Lez stueva en mintga cas restar tar l’Italia. A questa finamira ha De Gasperi subordinà tut tschellas litas territorialas (…). Tschels politichers talians l’han surlaschà il quità per il Tirol dal sid” (p. 252–253). 1946–1947 èsi vairamain gartegià a la fina vulp da Val Sugana da francar quel cunfin da 1919 che metteva fin a tschientaners d’unitad tirolaisa. De Gasperi ha cuntanschì quai era grazia a sia dominaziun dal linguatg tudestg, profitond da la flaivlezza da ses adversaris, la regenza d’ina Austria gist restaurada ed ils Tirolais dal sid ch’al resguardavan per sbagl sco “in vegl cumpatriot tirolais, in antifaschist catolic che possia encleger lur interess meglier che mintga auter politicher talian” (p. 12).

Flaivlezza da l’Austria
Gia en la segunda sesida dal Cussegl naziunal austriac suenter sia elecziun libra ha il chancelier federal numnà duas prioritads da politica estra: “Ina chaussa dal cor è per nus il Tirol dal sid. Mintga Austriac ura ch’el turnia a l’Austria. Sco segunda lescha indispensabla da nossa politica estra stoss jau numnar che nossa Carnizia restia entira en ses cunfins vegls” (2). L’Austria ha vairamain pudì mantegnair ses cunfin encunter la Jugoslavia malgrà la brama da lez vischin areguard la Carnizia, ma en fatscha a l’Italia e ses um ferm era Vienna simplamain memia flaivla. Stadlmayer: “Onns a la lunga era la situaziun da la regenza ordvart precara. L’emprim stuev’la sa procurar vivondas per la populaziun fomentada, restabilir las instituziuns publicas per gronda part destruidas, stgaffir las premissas da la reconstrucziun, reparar las colliaziuns da traffic, s’occupar dals fugitivs – tut quai sut il squitsch da pretensiuns russas constantas” (p. 25). L’URSS occupava l’Austria dal nordost, sper ils cunfins ungarais e tschecoslovacs. Ils 25 da fanadur 1946 ha il minister britannic da l’exteriur declerà avant il parlament: “Ins na sa sche l’Austria da l’ost na vegn zavrada dal rest” (cità p. 182). Enfin a 1949 na devi nagin stadi da Germania. Karl Gruber (1909–1995), minister austriac da l’exteriur senza experientscha diplomatica, “era persvas che l’Austria na possia viver sco stadi independent. Ella na pudeva s’associar stretgamain ni vers l’ost ni vers nord. Per sa pusar vegniva en dumonda be ina partenaria, l’Italia. Perquai na leva’l en nagin cas ina dispita fin a l’extrem cun Roma” (p. 255). L’autura relevescha errurs ed omissiuns nundumbraivlas da Gruber en il gieu diplomatic.

Vuschs famusas per ils Tirolais
Trumfs devi tuttina per ils Tirolais. Gia “ils 8 da zercladur 1944 aveva la cumissiun dal ministeri american da l’exteriur, incumbensada da pinar reglamentaziuns da pasch, recumandà il return da la provinza da Bulsaun a l’Austria (…) perquai che lez intschess saja austriac areguard il passà, la cultura e tradiziun. President Franklin D. Roosevelt ha approvà lezza proposta” (p. 13). Paucs dis avant avevan Talians antifaschists exiliads en ils Stadis unids, t. a. il dirigent Arturo Toscanini (1867–1957) sa declerads persvas “che l’Italia renunzia libramain a varsaquants intschess dal nord e nordost populads d’autras etnias” (p. 13). Era l’opiniun publica britannica giavischava ina revisiun dal cunfin. Il minister da l’exteriur ha declerà ils 21 da favrer 1946 a Londra avant la Chombra bassa: “Il Tirol dal sid appartegna etnicamain a l’Austria” (cità pp. 92–93). Ils 5 da zercladur 1946 ha l’anteriur emprim minister Winston Spencer Churchill (1874–1965) “declerà ch’el n’enconuschia nagin cas europeic nua ch’ins possia duvrar la Charta atlantica meglier ch’il Tirol dal sid e ch’ins duaja lubir al pajais admirabel d’Andreas Hofer da determinar sez ses destin” (p. 141). Gist quai ha lez “pajais admirabel” pretais: “Ils Tirolais dal sid han demussà tuttafatg curaschi persunal cur che 123 000 d’els, (…) cun suttascripziun ed adressa exacta, han palesà lur ‘voluntad stataivla’ da turnar tar l’Austria, e quai malgrà las smanatschas [dal prefect talian] cun il paragraf dal Cudesch da dretg penal che prescriveva la praschun per vita duranta tar tradiment da la patria” (p. 259). Il Tirol dal sid quintava var 300 000 olmas, t. a. quasi 100 000 Talians immigrads sut il faschissem.

L’uvestg da Pola: “Ina malignadad”
I s’enclegia che De Gasperi na leva nagina votaziun d’autodeterminaziun en lez pajais. El na pudeva pia pretender nagina tar populaziuns favuraivlas a l’Italia. Uschia ha’l unfrì quellas l’Istria, ses cumpatriots antruras austriacs ed oramai talians. Ils 21 d’avust 1945 ha’l scrit a ses ambassadur a Moscva ch’insistiva sin ina votaziun populara en l’Istria: “Ina tala stgaffiss in precedent privlus per il Tirol dal sid, nua che nus stuessan lura lubir ina votaziun” (cità p. 36, n. 75). Il prefect da Bulsaun ha pia discutà vistas d’autonomia cun politichers locals. Stadlmayer rapporta las intrigas che han manà ils ministers alliads da l’exteriur a decider, ils 24 da zercladur 1946, da laschar tuttina la provinza a l’Italia. En l’Istria han ins encletg prest tge che quai veglia dir. Ils 7 d’avust 1946 ha De Gasperi survegnì ina brev vilentada da l’uvestg da Pola: “Jau tem zunt per la costa vest, tant pli suenter l’attribuziun uschè simpla dal Tirol dal sid a l’Italia. Ins fa resortir che nus na possian pretender noss dretgs sin basa etnica, oramai ch’ins n’ha betg fatg quai a favur da l’Austria. Qua din ins che nus avessan gì vistas bler pli grondas da success (…) sch’ins avess renconuschì il dretg d’autodeterminaziun a quella glieud [da Tirol] (…). Lezza conferenza da ministers spretscha (‘avvilisce’) la raschun e destruescha la confidenza da la giuventetgna en las valurs moralas. Igl è ina malignadad (‘un’iniquità’)» (original p. 322). L’uvestg concludeva sia chaputschinada cun ina “benedicziun” che n’ha betg impedì noss Trentin da suttascriver cun Gruber la memorabla cunvegna dals 5 da settember 1946 a Paris, a favur dals “avdants germanofons da la provinza da Bulsaun” e da lur “diever da la pussanza legislativa ed executiva autonoma regiunala” (3). Quai francava l’appartegnientscha dal Tirol dal sid a l’Italia e na menziunava gnanca ils Ladins dolomitans: De Gasperi als ha adina resguardads sco Talians. Bruno Kreisky (1911–1990), chancelier federal austriac 1970–1983, ha numnà la cunvegna “in document unic da flaivlezza austriaca” (cità da Stadlmayer, p. 249). Il text da la cunvegna è vegnì agiunt al patg da pasch da Paris 1947 cun l’Italia. Questa ha cedì a la Jugoslavia quasi tut l’Istria, stimulond passa 200 000 Talians a fugir.

Pajais ritg, chapitala estra
Il diever da la cunvegna cun Gruber ha chaschunà decennis da litas e cuntraversas. “Trento è vegnì ses grond usufructuari, sco che De Gasperi aveva prevesì (…). La Constituziun regiunala dals 31 da schaner 1948 per il Trentin-Tirol dal sid ha segirà ina maioritad taliana da 5:2 per tuttas decisiuns relevantas. Decrets da Roma han limità la scolaziun tudestga e declerà il tudestg ‘linguatg d’agid’, scumandà schizunt en la correspundenza interna d’uffizis locals (…). L’Austria ha pruvà adumbatten da cuntanscher ina meglieraziun. En l’atun 1960 ha’la appellà a las Naziuns unidas; lezzas han renconuschì unanimamain (…) ch’ins haja concludì la cunvegna da Paris ‘per proteger l’atgnadad etnica e promover la cultura e l’economia’ da la cuminanza germanofona en il Tirol dal sid” (p. 247).
Sin questa basa ferma han ils dus pajais manà tractativas constructivas: “La Regiun Trentin-Tirol dal sid datti anc adina, ma las duas provinzas da Bulsaun e Trento èn vairamain independentas ina da l’autra areguard las leschas e l’administraziun (…). Il Tirol dal sid è vegnì ritg e prosperaivel, (…) cun ina vita culturala d’aut livel sin fundament lad. Sia autonomia vala sco exemplara per l’Europa (…). L’Austria è vinavant pussanza protectura (…). Il Tirol dal sid ed il pajais federativ austriac da Tirol coopereschan en blers champs. Bulsaun, Puntina e Trento s’entaupan en in Cussegl da trais per discutar problems cuminaivels sco il traffic da transit. Ma charplinas etnicas datti anc adina (…). Be 7% dals Tudestgs e Ladins domiciliads en la provinza stattan a Bulsaun, ma var 60% dals Talians. Là ha il faschissem promovì l’immigraziun [taliana]; questa è ida vinavant enfin en ils onns sessanta. 73% dals var 100 000 avdants da Bulsaun èn Talians, (…) ma la regenza ed il parlament han lur residenza en lezza citad e represchentan la populaziun d’ina provinza cun var 73% Tudestgs e Ladins” (p. 248). Ils Talians da Bulsaun han demussà lur naziunalissem 2002, pretendend il vegl num d’ina plazza (“della Vittoria”) en regurdientscha da la victoria da 1918 sin l’Austria-Ungaria, empè da “Piazza della Pace”, tschernì dal Cussegl da la citad en spiert conciliant. Gist là stat il “Monumento della Vittoria” da 1928, nua ch’il reliev da la victoria sajetta ses paliet encunter l’Austria. Lez bajetg “dat stgandel pervi da l’inscripziun latina che stat sin la culmaina sut lezza figura (…). La translaziun discurra ina tschantscha clera: ‘Tschenta qua sco nodas ils cunfins da la patria! Da qua avainsa instruì tschels (‘ceteros’) en verva, leschas ed arts’. Il monument (…) proclamescha la superiuradad dal Sid sin tschels en il Nord” (4). Co po in da “tschels”, in Tirolais, resentir ina tala citad sco sia chapitala? 

“Sontg Alcide De Gasperi”?
Il politicher Giulio Andreotti, anteriur secretari da De Gasperi, e cun el auters manegian che De Gasperi saja stà in sontg. “1993 ha l’archuvestg da Trento (…) mess ad ir il process da beatificaziun (…). Il pader chaputschin Josaphat Wieser ha lura rimnà ed inoltrà uffizialmain passa 13 000 suttascripziuns encunter lez process. Suttascrit han era l’uvestg auxiliar Heinrich Forer ed ils avats Giner (Neustift) e Trauner (Mariamunt)” (5). A las actas dal process deschi d’agiunscher la brev tramessa da l’uvestg da Pola a l’emprim minister De Gasperi, entschatta d’avust 1946, areguard las decisiuns chaschunadas da quest davart il Tirol e l’Istria: “Un’iniquità – ina malignadad!”.

1) Viktoria Stadlmayer, Kein Kleingeld im Länderschacher. Südtirol, Triest und Alcide Degasperi 1945/1946. Puntina (Wagner, ISBN 3-7030-0364-2) 2002.
2) Cità en: Felix Ermacora, Südtirol. Die verhinderte Selbstbestimmung. Vienna (Amalthea, ISBN 3-85002-309-5) 1991, p. 58.
3) Text tudestg en: Felix Ermacora (sco n. 2), pp. 161–162.
4) Thomas Pardatscher, Das Siegesdenkmal in Bozen. Bulsaun (Athesia, ISBN 88-8266-151-2) 2002, p. 84.
5) Josef Gelmi, Geschichte der Kirche in Tirol. Puntina e Vienna (Tyrolia, ISBN 3-7022-2350-9) 2001, p. 474.