Rument radioactiv en l’atgna vischnanca?
La Nagra less far ina deponia a Benken – là viva ina Rumantscha

Da Claudia Cadruvi / ANR

Monica Herzog-Arquint abita a Benken ZH. Là less la Nagra deponer il rument radioactiv da la Svizra. Pli baud avessan ils blers abitants da Benken anc votà cunter las iniziativas d’atom, di Herzog-Arquint. Dapi ch’i saja enconuschent che Benken vegn en dumonda sco lieu da deponia, hajan ils blers midà cassacca. Herzog-Arquint crai che la gronda part da la populaziun vegnia a votar ils 18 da matg per las duas iniziativas “Electricitad senza ovras nuclearas” e “Moratori plus”. “Nus na crajain betg vi da questa energia, nus lain sortir da l’energia atomara.”

Dubis
Sche Herzog-Arquint discurra da “nus” manegia ella era l’uniun “Bedenken”. Lezza è sa furmada il 1994. Quel onn aveva la Nagra annunzià ils emprims sondagis sin il terren da la vischnanca. 80 pertschient dals abitants fetschian part da l’uniun “Bedenken”. “Igl è la pli gronda uniun da Benken”, di Herzog. Ella sezza è era activa en l’uniun. L’emprim eri l’opposiziun cunter ina deponia fitg gronda. L’uniun haja organisà referats per che la populaziun possia s’infurmar davart l’energia atomara ed il rument. Sco Herzog-Arquint ha observà èn las opiniuns uss pli moderadas. La gronda part da la glieud acceptass uss ina deponia, dentant sulet sut la cundiziun che la Svizra sorta da l’energia atomara. Be uschia haja la populaziun la garanzia ch’i haja ina giada ina fin cun il rument e che la vischnanca na stoppia betg tragutter rument ad infinit. 

Autras energias
“Nus avain a Benken ina roda da vent. Ella sa chatta gist en il lieu nua che la Nagra less far la deponia.” L’energia che questa roda producescha vegn duvrada per stgaudar ina serra. Cun questa roda da vent lessan ils abitants far da savair ch’els èn pronts da tschertgar autras soluziuns. “Nus n’essan betg glieud alternativa che va enturn cun sandalas”, precisescha Herzog-Arquint. A Benken vivia la glieud exact sco en autras vischnancas era. Mintgin haja ses auto. Ma dapi che la deponia saja en discussiun pensian ins auter. Ins saja conscient che l’energia atomara na porschia nagina schliaziun per il futur.

Decisiun il 2006
Ma na sulet Benken e las vischnancas vischinantas han dubis. Era la populaziun en Germania, che abita datiers da Benken ZH, protesta cunter ina deponia. A Schaffusa è vegnì inoltrà in postulat en il parlament chantunal. Tenor quel duain las autoritads da Schaffusa obtegnair l’incumbensa da sa dustar cunter in deposit definitiv nuclear. Il december passà ha la Nagra inoltrà la “cumprova da dismessa” (Entsorgungsnachweis) per ina deponia en la terra da vignas turitgaisa. La Nagra ha recumandà ina focusiun sin Benken ZH. La “cumprova da dismessa” serva al cussegl federal sco basa da sa decider per in lieu da deponia. La decisiun croda probabel il 2006.

Dal reminent: Anc insatge davart la persuna
Monica Herzog-Arquint è nata a Turitg. Tuttina discurra ella perfetgamain rumantsch. Sulet cun scriver ha ella in zic retegnientschas. Ella haja inventà sia atgna ortografia rumantscha, scriva ella en in e-mail. Persuenter scriva ella savens tudestg e publitgescha recensiuns da cudeschs en gasettas. Da professiun è ella magistra primara. Era cura che ses trais uffants eran anc pitschens ha ella adina lavurà parzialmain. Da preschent fa ella ina scolaziun per pedagogia curativa. E sco ultim: Monica Herzog-Arquint suna era oboa en diversas furmaziuns, tranter auter a Schaffusa. Là ha ella adina l’occasiun da discurrer rumantsch cun ina violinista sursilvana. “Per mai è quai sco ina festa, sch’jau inscuntr insatgi che sa rumantsch.”