Il vair Napoleun
«In conquistader che n’aveva mai avunda»

Da Guiu Sobiela-Caanitz

1803 èn naschids il Grischun, cun Tarasp, ed auters tschintg chantuns svizzers. L’Act da mediaziun dals 19-2-1803, «cuntanschì da l’emprim consul da la Republica franzosa tranter las partidas svizras», cumpigliava in preambel, deschnov constituziuns chantunalas, l’Act federal e disposiziuns transitoricas. Il preambel menziunava «l’interess da Frantscha e la Republica taliana, limitrofas da Svizra» (1). Napoleun Bonaparte (1769–1821) regiva la Frantscha e l’Italia, cun la Vuclina, ed è pia vegnì er il chau suprem da Svizra. El sez, cun l’agid d’ina cumissiun da quatter Franzos ed ina delegaziun da var sessanta Svizzers, ha prestà ina lavur seriusa e duraivla. La mediaziun ha dà la pasch civila al pajais. Dentant n’astga il «mediatur» tuttina betg valair sco in filantrop. La Svizra, e cun ella plis auters pajais da l’Europa, han stuì patir da sias guerras; quai emblid’ins savens. Pir il congress da Vienna e la victoria dals alliads a Waterloo 1815 han dà la pasch a noss continent.

Schuldada svizra en guerras perpetnas
L’Act da mediaziun «prendeva en mira da salvar tut quai ch’ins pudeva ord il passà e confermar tut quai che steva a cor al pievel en il preschent. Quai era grev da zavrar. Bonaparte èsi reussì cun tact, perquai ch’el enconuscheva vairamain la glieud e las relaziuns en Svizra. El ha restaurà las aristocrazias, damai che lur experientscha politica deva chaparra per autoritad. Restaurà ha’l era la suveranitad dals chantuns. En Frantscha centralisava’l, ma el sperava ch’il federalissem spossia la Svizra limitrofa (...). L’emprim act dal mediatur suenter la concessiun d’ina constituziun svizra è stà d’incassar il pretsch. Ils 27 da settember 1803 ha la Dieta confederala stuì acceptar in’allianza nova cun la Frantscha (...). La Svizra l’empermetteva quatter regiments da 4000 umens, sper il regiment che serviva a l’Italia e quel che serviva a la Batavia [auter stadi vasal da Frantscha, cun l’Ollanda e la Frisia dal vest, G. S.-C.]. En temp da guerra dastgav’ins pretender enfin a 42 000 recruts (...). La schuldada svizra ha pia stuì seguir l’evla (il tschess) imperiala d’in conquistader che n’aveva mai avunda» (2). Da 1803 a 1814 n’ha la Frantscha mai chalà da far guerra. 1803 tanschev’la fin a Cologna, Bienna, Genevra e l’Apennin piemuntais. Enturn 1810 eran Dubrovnik, Genova, Hamburg, Roma e Trieste chapitalas provinzialas franzosas; Napoleun era «imperatur dals Franzos» e retg d’Italia, sia sor Elisa (1777–1820) gronduchessa da Toscana, dus da lur frars eran retgs da Spagna e Vestfalia, lur quinà Joachim Murat (1767–1815) era retg da Napoli. Quatter battagliuns svizzers èn vegnids quasi extirpads 1812 en Bielorussia, protegind las punts sur il flum Beresina encunter las attatgas russas. 

«En fatscha al stadi memia pussant»
En Frantscha ha Napoleun, imperatur 1804–1814, stabilì l’emprima dictatura moderna, cun nodas che fan endament ils totalitarissems dal 20avel tschientaner. Lez sistem imperial è descrit manidlamain en il davos tom, scrit per gronda part en Savoia, d’in capodovra publitgà tranter 1876 e 1893. L’autur, Hippolyte Taine (1828–1893), era naschì e creschì si en la citad pitschna da Vouziers, sper il cunfin da Belgia e Lorena, pia lunsch avunda da Paris per restar objectiv en fatscha al centralissem; dal reminent è’l stà pli tard inspectur da verva ed istorgia tudestga a la Scola auta militara da Saint-Cyr sper Paris. La prefaziun dal davos tom, publitgà gist suenter la mort da Taine, resumescha uschia in da ses mottos: «La menda profunda da nossa societad franzosa è che ses individis dattan da part, isolads e sminuids en fatscha al stadi memia pussant» (p. 363). Taine: «La Frantscha moderna (...) è ina societad organisada d’in despot e per in despot, qualifitgada per il servetsch d’in um sulet, excellenta per agir muventada d’ina voluntad unica e d’ina gronda intelligenza (...), adattada per la vita militara pli che per la civila» (p. 463). Il pajais n’ha mai stgassà tuttafatg il bul dal tiran. 

Ils spirituals obedivan a l’imperatur
Il clerus catolic admoniva ils cartents a far per cumond a l’imperatur. Tuts quels uffants che frequentavan il catechissem emprendevan ordador il cumandament suandant: «Areguard noss imperatur Napoleun essan nus obligads da l’amar, al respectar, l’obedir, l’esser fidaivels, al prestar servetsch militar, al pajar las taglias cumandadas per mantegnair e defender l’imperi e ses tron (...). Dieu ha clamà Napoleun en circumstanzas difficilas per restaurar e proteger il cult public e la sontga religiun da noss babuns» (cità p. 632). Ils spirituals «faschevan per cumond pregiond per il servetsch militar e ch’i saja in putgà d’al refusar, prelegend ils bulletins da l’armada franzosa e rapportond davart sias victorias (...). Ils uvestgs duevan suttametter tut lur brevs pastoralas ed instrucziuns publicas a la censura (...). Stampar astgavan els be tar la stamparia da l’administraziun provinziala (...). La Direcziun imperiala dals cults als communitgava da cuntin quai ch’i duajan dir. Oravant tut duevan els ludar l’imperatur (...). Cun mintga occasiun als tramettevan ils uffizis da Paris il sboz bel e pront dal proxim entruidament (...). En Vendée e la Frantscha dal vest [che pativan dapli da la bloccada maritima, G. S.-C.] duevan ils prelats condemnar ‘las intrigas detestablas da la perfida Engalterra’ e declerar als cartents co ch’ils Englais persequiteschian ils catolics irlandais. Encunter la Russia dueva la brev pastorala far endament ch’ils Russ na renconuschian betg la supremazia dal papa. Ils pleds e fatgs dals uvestgs sco funcziunaris statals appartegnevan a l’imperatur» (p. 633). Quest ha exprimì 1806 sia cuntentientscha: «Ils spirituals catolics sa deportan fitg bain e gidan ordvart; grazia ad els è la recrutaziun da quest onn ida bler meglier ch’en ils onns anteriurs (...). Nagina corporaziun publica discurra uschè bain da la regenza sco il clerus catolic» (cità p. 632, nota 4). Quai n’era anc betg avunda; 1809 ha l’imperatur fatg praschunier e deportà il papa, quai che gnanca Hitler n’ha betg ristgà da far. 

«Inspirar la cardientscha civica» 
Era las scolas ha Napoleun mobilisà per mantegnair ses subdits en l’obedientscha. 1806 ha’l declerà: «La magistraglia organisesch jau oravant tut cun la finamira da pudair diriger las opiniuns politicas e moralas» (cità p. 693). Plis decrets han instituì in enorm servetsch public numnà «universitad»: «La scolaziun publica en l’entir imperi vegn affidada exclusivamain a l’universitad. Ins n’astga fundar nagina scola e nagin institut pedagogic ordaifer l’Universitad imperiala e senza lubientscha da ses manader» (cità p. 694). Ils commembers da l’universitad «duain engirar d’observar minuziusamain ses statuts e reglaments ed empermetter d’obedir a tuts cumonds dal grond maister (‘Grand Maître’) per il servetsch da l’imperatur e l’avantatg da l’instrucziun (...). I duain infurmar il grond maister e ses uffiziants da tut quai ch’i vegnian a savair e che saja cuntrari a la ductrina ed als princips da la magistraglia en ils instituts d’educaziun publica» (cità p. 702). Da tge princips ch’i sa tractia, quai scheva il decret da fundaziun: «Tuttas scolas da l’universitad duain basar l’instrucziun sin la fidaivladad a l’imperatur, a la monarchia imperiala che pertgira la ventira dals pievels, a la dinastia da Napoleun che mantegna l’unitad da Frantscha» (cità p. 706). Taine: «I sa tractava d’inspirar la cardientscha civica als uffants e la giuventetgna, d’als stimular da tegnair l’urden stabilì per bel, bun ed excellent, (...) d’als adattar a lez sistem, a la concentraziun da l’autoritad ed a la centralisaziun dals servetschs, l’unifurmaziun ed il cumond (...). En quest senn pretendev’ins dus sentiments dals creschids, pia era dals uffants. L’emprim era l’acceptaziun passiva d’ina regla imponida: (...) La vita da scola era circumscritta e definida tenor in plan rigurus ed unic, il medem en tuttas scolas e tuts gimnasis da l’imperi, program obligatori e detaglià che preveseva e prescriveva tut fin a la davosa particularitad, la lavur ed il paus da spiert e corp, ils roms, las metodas ed ils mezs d’instrucziun, ils passus ch’ins dueva translatar u recitar, ina glista da 1500 toms per mintga biblioteca cun scumond d’agiunscher insatge senza lubientscha dal grond maister, il temp, la durada, il diever e l’urden da las uras, las stanzas da studi, las pausas e spassegiadas. Quai supprimiva aposta la mirveglia natirala e l’originalitad inventiva e persunala dals magisters ed anc dapli dals uffants» (p. 706). Mezs d’instrucziun vegnivan censurads, per exempel in 
manual da dretg roman «che pudess stimular da cumparegliar il far da l’autoritad sut Augustus e sut Napoleun, cun dischavantatgs per il public» (cità p. 728). Cunzunt l’instrucziun d’istorgia contemporana dueva manar a la conclusiun ch’il reschim da Napoleun saja il meglier.

Ils gimnasis duain furnir sutuffiziers
Ils gimnasis èn vegnids «ils piertens da las casernas, damai che l’imperatur basegnava oravant tut schuldada (...). Sin cumond da Napoleun ha [il chemist, G. S.-C.] Fourcroy visità ils gimnasis novs durant quatter mais da 1805, cun in inspectur militar ed in chapitani u adjutant che devan dapertut instrucziuns davart l’exercizi e la disciplina (...). A quels geniturs che protestavan e faschevan quitads, ha Fourcroy replitgà che l’exercizi militar (...) ‘endisia ils scolars a purtar e duvrar armas (...) ed accelereschia lur promoziun cur che la lescha da recrutaziun als clomia a servir al stadi’. Schumbradas, posiziuns cun purtar armas, defilants, manduras, lafettas, tut quai è vegnì obligatori en ils gimnasis, collegis e schizunt instituts privats sut smanatscha da serrada» (p. 708). Taine citescha (pp. 709–710) las regurdientschas dal poet Alfred de Vigny (1797–1863): «Noss magisters (...) sumegliavan a chapitanis d’instrucziun, nossas pausas a gieus da guerra, noss examens a paradas (...). Noss magisters ans prelegevan da cuntin bulletins da l’armada en Russia». Taine: «Davent da 1806 recrutav’ins maturands e schizunt prematurads avant la vegliadetgna legala (...). Circularas ministerialas drizzadas als gimnasis davent da 1808 giavischavan ‘uffants da buna veglia’, scolars cun 18 u 19 ‘ch’enconuschian il gieu da guerra’ per vegnir immediat sutuffiziers e sut tenents; ils gimnasis tramettevan tgunsch tschients e tschients (...). In rectur da collegi manegiava che ‘l’entira giuventetgna franzosa patratgia be a l’armada’ (...). In’autra perditga: ‘Jau ma regord da blers buobs cun 11 u 12 che supplitgavan bab e mamma mintga di d’als laschar ir tar Napoleun’. La carriera militara era cleramain la pli nobla (...). I s’enclegia ch’il center da lezza glorificaziun era il cult da Napoleun, schef suprem, unic, absolut da l’armada e dal rest» (p. 709). Lez sfurzava famiglias aristocraticas da terras annectadas da trametter figls en l’internat da cadets a la Flèche (Anjou) per ch’i vegnian uffiziers suenter: «Là devi Talians da famiglias noblas, Doria, Pallavicini, Alfieri, 90 da las Provinzas illiricas [Carnizia, Slovenia, Istria, Dalmazia euv., G. S.-C.], auters dals pajais vasals tudestgs, en total 360 interns» (p. 699). 

La fossa dal tiran
La schuldada per Napoleun era oravant tut pavel da chanun. 1813 ha’l s’entupà cun il chancelier imperial austriac: «Metternich l’ha ditg: ‘ Jau hai vesì voss schuldads, els èn anc uffants. Cur che  lezza armada da mats che vus recrutais è svanida, che faschais?’ Quests pleds l’han tutgà tras il cor; tut sblatg (...) ha’l replitgà ravgià: ‘Vus n’essas nagin schuldà e na savais quai che succeda en l’olma d’in schuldà. Jau sun creschì si sin champs da battaglia; la vita d’in milliun umens è a mai gist tuttina’. Sia illusiun imperiala han pretais blers dapli; tranter 1804 e 1815 ha’l fatg mazzar passa 1 700 000 Franzos naschids aifer ils cunfins da 1789 e probablamain 2 milliuns naschids ordaifer quests cunfins» (pp. 431–432). El n’aveva mai avunda; perquai è’l vegnì terrà dals alliads 1813–1814 e puspè 1815. 1830 è in anteriur scolast dal Pensiunat Tscharner a La Punt-Rehanau vegnì «retg dals Franzos» sut il num da Luis Filip. El ha laschà valair la brama per Napoleun, sco che Putin lascha oz valair la brama per Stalin. 1840 ha Luis Filip manà la bara da Napoleun a Paris, en la baselgia barocca d’in ospizi bajegià per mutilads da guerra e numnà perquai «Hôtel des Invalides». La bara è uss en la cripta. Sper il vaschè da ruver stattan dudesch «victorias» colossalas dal sculptur genevrin Jean-Jacques (James) Pradier (1790–1852). Mintga statua simbolisescha ina campagna militara da l’instancabel chau d’armada, da l’Italia (1797) a la Belgia (1815). En la cripta pon ins meditar davart ils milliuns umens ch’il tiran ha unfrì a sia ambiziun.

1) Emprima pagina dal text original franzos en: Die Mediationsakte vom 19. Februar 1803, «NZZ», 15 da favrer 2003, p. 72.
2) William Martin, Histoire de la Suisse, quarta ediziun. Losanna (Payot) 1959, pp. 198 e 200.
3) Citats tenor: Hippolyte Taine, Les Origines de la France contemporaine, tom 2. Paris (Robert Laffont, ISBN 2-221-05187-4) 1986