Messadi da giustia u da mort?
Glischs e sumbrivas en l’islam d’oz

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Tge cumonda l’islam a tgi che sa suttametta ad el? Quai sa dumondan milliuns umans en noss pajais da tradiziun cristiana, dapi ch’aviaturs suicidals han assassinà passa traiamilli persunas en num da l’islam ils 11 da settember 2001. Attentats da Palestinais suicidals datti en l’Israel bunamain mintga emna. Tut quai ha rinforzà ina tendenza dals onns novanta che vesa l’islam insumma sco l’inimi da la cultura, dals dretgs umans e cunzunt da l’occident. Plinavant ha la vieuta balcanica fatg puspè endament ina realitad ch’ins aveva emblidà e che noss babuns chattavan descritta en ils manuals geografics ils pli simpels, numnadamain ch’i dat pievels musulmans en la «Tirchia europeica» da lezza giada, oz, sper la Tirchia sezza, cunzunt en l’Albania, il Cosovo e la Bosnia-Erzegovina. Cun l’immigraziun ord quests pajais stuainsa acceptar la sfida d’emprender a viver cun l’islam, pia duvrar noss san encletg per chapir lez mund che fa adina dapli part da noss mintgadi. La schurnalista franzosa Martine Gozlan ha studegià il Coran e visità pliras terras d’islam. L’onn passà ha’la publitgà in cudesch da satg che gida a «chapir il fundamentalissem musulman»*. Ses merit principal è in’analisa dal Coran che declera en moda persvasiva las cuntradicziuns da questa ovra dal setavel tschientaner, funtauna da l’islam enfin ad oz.

Egualitad e fraternitad
Passa ina milliarda umans ura mintga di per arab: «Muhammad rasul Allah – Muhammad è il mess da Dieu». Il fundatur da l’islam è naschi a Mecca enturn 571 e mort 632 a Medina. Lezzas duas citads en il vest da la Peninsla araba simboliseschan la persunalitad dubla dal fundatur. Gozlan: «I dat in Muhammad profet ed in Muhammad schef da guerra, in Muhammad dals dretgs umans ed in Muhammad repressiv, in Muhammad dissident, rebel discharmà fascinà da Jesus (…) ed in Muhammad chau d’armada che na targlina betg da sponder sang per Dieu (…). Las grondas leschas moralas e recumandaziuns eticas, ils appels a la generusadad ha’l pronunzià a Mecca (…). El clamava a stgaffir in urden nov sin terra, in urden (…) bler pli uman che la societad crudaivla da lezza giada (…). La ductrina da Muhammad era ordvart sociala. El proclamava l’egualitad da tuts umans avant Dieu, la libertad da la persuna visavi il squitsch dal daner e da la brutalitad, la fraternitad da tuts cartents (…). A lezs passus dal Coran sa refereschan anc oz quels musulmans che na vulan maschadar cardientscha e politica» (pp. 29–32). 

Ils dus senns da «dschihad»
A Mecca cussegliava Muhammad da sa sfurzar per «controllar ils agens regls e las atgnas passiuns e cuntanscher il bain e la perfecziun pretaisa da Dieu» (p. 32). Lezza fadia morala ha num per arab «dschihad». 622 ha il profet stuì bandunar Mecca, nua ch’ins n’acceptava betg sia predicaziun, ed ir a star a Jatrib, oz Medina. Là, vegnì chau d’armada, ha’l dà a «dschihad» il senn da sforz guerril, quel ch’ils fundamentalists d’oz dattan a lez pled. En Pachistan «han els gidà ils cumbattants afgans dal ‘dschihad’. Cura ch’ils Soviets han sa retratgs, han ils fundamentalists da Pachistan sustegnì il fanatic Gulbuddin Hecmatiar [schef dals Talibans, G. S.-C.]. Els èn pia directamain responsabels da la guerra civila en l’Afghanistan cun dieschmillis unfrendas» (p. 142). Gozlan declera ils success dals fundamentalists cun l’attracziun dal messadi musulman da giustia ed egualitad e la gritta visavi persecuziuns da concartents entras glieud d’autra cardientscha, saja quai en l’India, Cosovo, Tschetschenia u utrò: «Quants musulmans giuvens èn vegnids fundamentalists vesend las suffrientschas da Bosnia! (…) Quants raschienis plain obscurantissem en il mund da l’islam han sa fundads sin la tragedia da Sarajevo! (…) Ins vegn cumbattant dal ‘dschihad’ er en Palestina, sin la fossa dals 29 concartents assassinads d’in fundamentalist israelian en favrer 1994 entamez lur uraziun en la moschea da Hebron» (pp. 186–187). Era davart il «dschihad» sa mussan las divergenzas tranter ils entruidaments da Muhammad a Mecca ed a Medina: «Blers vers dal Coran stigmatiseschan l’extremissem e l’intoleranza, t. a. il renumnà ‘Nagin squitsch en religiun!’ Ma a medem temp blers auters vers, l’entira tragedia da l’islam, glorifitgeschan la guerra sontga e fugan l’odi encunter glieud d’autra cardientscha» (p. 48). 

L’obscurantissem encunter las dunnas
Gozlan descriva manidlamain la situaziun da las femnas en il mund fundamentalist. Serrada en in vel sco «en in chaset persunal, è’la tolerada en il spazi senza far part da lez. Sia preschientscha na sa descha betg ordaifer il martgà u senza nagin accumpagnader (bab, frar, consort u cusrin). Dal reminent sent’la strusch l’aria da la giassa, damai ch’il tessì la zavrà da l’atmosfera cuminaivla. Là per ils umens datti vita, stgomi e raschieni, cun ils cafés sco lieus da sentupada. La dunna che viva en ina societad fundamentalista po strusch surviver sin giassa; ella sto passar uschè spert che pussaivel, quai è privlus era sch’ella è vestgida tenor il reglament. En l’Arabia Saudita, l’Iran e tar ils Talibans è ina polizia speziala incumbensada da survegliar ch’ins na vesia nagin chavel e che schizunt il rauel saja tuttafatg zuppà. Mintga surpassament po signifitgar multa u praschun. L’Arabia Saudita, anc pli fundamentalista che l’Iran, scumonda a las femnas da manischar in auto» (p. 115). L’autura citescha in fundatur dal moviment fundamentalist algerian: «En ina societad vairamain musulmana n’è la dunna betg destinada per lavurar; il chau da stadi duai l’attribuir ina paja. Uschia stess’la a chasa, sa deditgond a l’auta missiun d’educar umens (…). I na nascha da ses mauns nagin bain material, mabain da ses bist insatge essenzial, numnadamain il musulman» (p. 116). Gozlan davart ils tocs dal Coran preditgads a Medina: «Ils fundamentalists possedan deplorablamain tuts texts religius basegnaivels per giustifitgar lur obscurantissem. Responsabels, e co, èn ils teologs, inabels da promover ina refurma autentica (…). Musulmans pratitgants m’han ditg en confidenza ch’i renconuschian tuttafatg ils scherms d’obscurantissem preschents en lur religiun. In d’els ha exclamà ina giada: ‘Cler! Il problem è il Coran!’ (…) Ils fundamentalists impedeschan las femnas da s’emancipar; uschia na lavuran els betg per far renascher la societad, mabain per la disfar (…). L’ideologia da la guerra encunter las dunnas è er in ‘dschihad’, quel da glisners plain odi e  suicidis en num dal turpetg» (p. 121).

Otg decennis Republica tirca
Las tschintg paginas davart la Tirchia d’oz (bunamain 68 milliuns olmas) descrivan en moda differenziada ina situaziun che lubescha da sperar. A l’entschatta chattainsa Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938), naschì a Tessalonic, fundatur da la Republica tirca 1923: «El ha dà al pajais ina constituziun che franchescha la separaziun tranter moschea e stadi ed in Cudesch da dretg civil suenter il model svizzer. A las femnas ha’l dà il dretg da vuschar. El ha insumma surpiglià cun fieu e flomma tut quai che displascheva a l’islam dapi ch’el enconuscheva l’occident. Ma (…) entirs secturs da Tirchia èn restads fidaivels a la tradiziun (…). La republica ha vivì fin a 1950 sut in reschim da partida unica, pli tard 1980–1983 sut ina dictatura militara. Las conquistas democraticas èn mesiras favuraivlas a l’islam (…). L’exempel da l’Iran, terra limitrofa, ha stimulà la schientscha musulmana en Tirchia. Quai han ins percurschì pir en mars 1994, cun il success islamic a las elecziuns communalas» (p. 160–162). 

I dependa da la pasch
Gozlan rapporta d’in attentat fundamentalist da 1993 en l’Anatolia cun 37 unfrendas, participantas d’ina dieta culturala allevada: «Ils allevads èn ina cuminanza (…) originala che funda sia ductrina sin la secularisaziun e l’egualitad tranter umens e femnas (…). Suenter mintga manifestaziun [fundamentalista] da violenza (…) mussa l’opiniun tirca sia consternaziun e sia fidaivladad als princips d’Atatürk. Las femnas sa rimnan enturn la statua da lur ‘liberatur’ (…). La crisa economica stimulescha adina plis malcuntents a sustegnair la partida islamica (…). La sociologa Nülifer Göle è persvasa che lezza saja in moviment original en la lingia dals cristiandemocrats europeics. Quai po esser. Ins n’astga dentant betg snegar l’influenza d’ina massa activista bler pli radicala. Da l’autra vart na pon ins gnanca 
batter il feminissem uffizial d’in pajais nua che las dunnas astgavan vuschar diesch onns avant las Franzosas. Lez feminissem, preschent schizunt aifer il moviment islamic, vegn segir ad al sfurzar a reponderaziuns rigurusas. En Tirchia nascha forsa la societad musulmana tipica da damaun. D’ina vart ils seculars, da l’autra ils religius. Ina tala convivenza è tuttafatg pussaivla sch’ils islamists n’emprovan betg da midar la constituziun [seculara] (…). I dependa pia da la pasch civila e da lur madiranza sociala» (pp. 163–165) sco era da l’armada areguard ils dretgs umans e cunzunt quels dals milliuns Curds; tut quai, pon ins agiunscher, dependa era da la pasch en l’Irac limitrof. L’autura è persvasa ch’ins possia terrar dapertut il fundamentalissem be cun la secularisaziun, cur che mintga uman «n’è betg be musulman, mabain er ina persuna ed in burgais» (p. 189). Quai avainsa fatg atras en l’occident, cun il scleriment ed ils trais anels da «Nathan der Weise» (1779), suenter tschientaners da «dschihads» numnads «cruschadas» e da persecuziuns encunter «strias» – era guerras da l’obscurantissem encunter dunnas. Nus n’astgain pelvaira betg mussar cun il det sin l’islam; ses destin va tiers er a nus. In’agressiun americana en terra d’islam stimulass segir blers musulmans en il mund d’ir la via dal «dschihad» guerril. 

* Martine Gozlan, Pour comprendre l’intégrisme islamiste. Ediziun da satg. Paris (Albin Michel, ISBN 2-226-13104-3) 2002.