Tge ans vala l’urbanisaziun decentrala da noss chantun?

Dad Eveline Widmer-Schlumpf 

A chaschun da la debatta en il cussegl grond davart la nova constituziun chantunala eran ins d’accord che l’urbanisaziun decentrala ed ils basegns che sa dattan da tala hajan da vegnir resguardads en il rom da las incumbensas statalas. Il chantun e las vischnancas han da procurar tranter auter per in provediment adequat areguard aua, energia e telecommunicaziun e da promover il traffic public. E natiralmain ston il chantun e las vischnancas era surpigliar ina rolla activa – uschia ina disposiziun en la nova constituziun chantunala tar la promoziun economica. 

Quest confess a structuras decentralas, a valladas vitalas dal chantun il pli grond da la Svizra  (radund 7000 km2, 1/6 da la Svizra) è er la decisiun da sa prestar ina structura chara, pia ina soluziun che n’è betg optimala gia be en vista da l’economia da manaschi. Quai sa mussa en divers secturs da las expensas, uschia cunzunt er en quel dal traffic (traffic sin via e regiunal) nua ch’ils uschenumnads custs da la vastezza mussan lur effect cumplain. La media svizra da las expensas nettas dal sectur da traffic per chau da la populaziun è 722 francs, quella grischuna 1427 francs. Questa surchargia correspunda ad ina summa da 132 milliuns francs. 

En ils ultims diesch onns – suenter che la taglia è vegnida sbassada il 1990 – èn vegnidas realisadas en noss chantun diversas investiziuns e divers projects impurtants per l’economia publica e prendidas per mauns obligaziuns pendentas. Quai betg il davos er per egualisar in zic las differenzas tar l’intensitad da crear valurs ch’existan tranter las valladas grischunas. Uschia è p. ex. vegnida rinforzada la gulivaziun da finanzas, il svilup economic è vegnì promovì cun diversas mesiras, concepts da spitex èn vegnids sviluppads er en las regiuns, il traffic public è vegnì promovì en tut il chantun – la lescha correspundenta è vegnida acceptada dal pievel il mars 1993 – l’onn 1992 è vegnida stgaffida cun la lescha da scolina la basa per che mintg’uffant da noss chantun possia frequentar la scolina al-main in onn avant che entrar en scola, meglieraziuns èn vegnidas sustegnidas pli fitg euv. Quai èn tut obligaziuns che duain gidar ch’ils umans en tut il chantun Grischun – betg mo en l’aglomeraziun Cuira ed en paucas regiuns ch’èn economicamain fermas – hajan tschertas perspectivas. 

Il chantun ha però er da vegnir a frida cun numerus custs exogens, q.v.d. cun custs che na pon betg vegnir influenzads directamain da nus, quai spezialmain en il sectur da sanadad e social. Ed a la fin avain nus da prender per mauns in problem ch’è sa mussà gia avant decennis, dal qual la soluziun n’è però betg vegnida resguardada sco necessaria fin avant paucs onns: La finanziaziun da la cassa da pensiun chantunala che mussa oz in deficit da la reserva matematica necessaria da bler sur 400 milliuns francs (l’onn 1985 eran quai anc radund 185 mil-liuns francs). Tar nossa cassa da pensiun chantunala èn tranter auter assicurads numerusas collavuraturas e collavuraturs da la gronda part da las vischnancas e las collavuraturas ed ils collavuraturs dal chantun. 

Considerond la situaziun finanziala difficila, en la quala il Grischun sa chatta per il mument, ston vegnir revedids – sper l’examinaziun necessaria da las incumbensas ed activitads da l’administraziun chantunala sco tala – tut ils champs d’incumbensas dal chantun areguard lur necessitad, lur rentabilitad e lur utilitad. Punct da partenza da la discussiun sto esser la dumonda: Tge incumbensas ha quest stadi grischun? Sch’il resultat da questa discussiun politica è quella, e da quai part jau, che nus vulain tegnair vi da nossa urbanisaziun ferm decentrala, alura avain nus er d’esser pronts da mantegnair in tschert standard minimal, in tschert stan minimal da l’infrastructura er en nossas valladas, ed alura stuain nus er esser pronts da procurar per sia finanziaziun.