Da Königsberg enfin ad Aosta
In’analisa svizra da la segunda guerra mundiala 

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
Tgi che frequentava la Biblioteca centrala da Turitg enturn 1970 sto avair conuschì dr. Hans Simmler (1919–1998), in dals giasts ils pli constants da lezza instituziun. Suenter ils onns da servetsch activ aveva’l stuì star sco sutuffizier tuberculus en il sanatori da Leysin/VD, nua ch’el aveva emprendì d’enconuscher blers intellectuals d’auters pajais europeics. Perquai leva’l perscrutar las decisiuns dals potentats e cumandants da quels pajais ch’avevan fatg part da la segunda guerra mundiala. Onns ed onns ha’l renunzià a sia carriera da schurnalist per concluder sias perscrutaziuns davart lez conflict. Daspera deva’l prelecziuns a la Scola auta populara da Turitg. 1975 era ses essai pront per la stampa. L’autur n’ha dentant chattà nagin editur ed ha puspè lavurà per gasettas enfin a sia pensiun 1986. En ses davos onns da vita ha’l anc revedì ses manuscrit, ma senza midar la substanza. Lez è vegnì publitgà (1) pir suenter la mort da l’autur, grazia a parents ed amis che n’han dentant betg chattà sia bibliografia. Richard Allemann (Herrliberg/ZH) declera il discletg dal manuscrit sco suonda en la prefaziun: «Il public da Germania s’interessava strusch per l’opiniun d’in autur svizzer. Tar il punct culminant da la guerra fraida na beneventav’ins betg tenutas criticas areguard las decisiuns dals alliads durant la segunda guerra mundiala» (p. 8). Davart lezza datti finalmain in’ovra svizra cumplessiva nua ch’ins po prender enconuschientscha dals sbagls dals emprims ministers Neville Chamberlain (1869– 1940) e Winston Spencer Churchill (1874–1965), lura dals presidents Franklin Delano Roosevelt («FDR», 1882–1945) e Harry Truman (1884– 1972) e s’enclegia da Josif Dschugaschvili («Stalin», 1879–1953), e quai da mars 1939 enfin ad avust 1945. Ins giavischass ina segunda ediziun da lez essai, senza ils numerus sbagls da stampa e distracziun, ma cun ina cronologia, in register geografic ed in da persunas, per mauns da tgi che ha da far cunzunt cun ils Stadis unids, saja quai en la diplomazia, politica internaziunala u perscrutaziun istorica. 

Londra n’ha betg gidà la Pologna 
Igl entschaiva cun la tenuta da Londra suenter l’occupaziun da la Tschechia entras la Germania (15-3-1939) enfin a la decleraziun da guerra (3-9-1939). «Chamberlain, ingiantà da Hitler, ha sustegnì la resistenza polacca a las pretensiuns da lez cun ina decleraziun unilaterala da garanzia (…) schlargiada ils 6-4 ad in’empermischun reciproca d’assistenza» 
(p. 16). Quai para fitg nobel; la Pologna era dentant in object sbaglià per ina tala empermischun. Il patg da Versailles 1919 l’aveva regalà l’ominus «corridor», pia in access al mar, senza consultar la populaziun pertutgada, la quala n’era betg Polacca, mabain Caschuba; lezza sdrima separava la Prussia da l’ost (Königsberg) dal rest da Germania. Simmler davart la notg decisiva dals 30 sin ils 31 d’avust: «Il minister tudestg da l’exteriur ha surdà a l’ambassadur britannic in sboz da Hitler cun propostas moderadas, numnadamain (…) ina votaziun d’autodeterminaziun dal pievel da l’intschess dispitaivel (…). Cun sias pretaisas raschunaivlas leva Hitler impressiunar la regenza britannica e la separar dals Polacs testards (…). Ma quests manegiavan che la Germania n’astgia insumma pretender nagut. I sa fidavan da lur allianza cun la Gronda Bretagna (…). Roosevelt ha refusà d’als persvader da sa mussar conciliants» (pp. 30–31). Tranteren, ils 23-9, avevan Stalin e Hitler determinà lur zonas d’influenza en Pologna e l’Europa mesauna. Quest davos ha replitgà al «na» polac conquistond «sia» part dal pajais. Londra e Paris han declerà la guerra a Hit-ler, ma senza gidar la Pologna. Stalin ha lura occupà il rest, «var 200 000 km2 cun passa 12 milliuns olmas» (p. 55). Ils alliads na l’han dentant betg declerà la guerra, perquai che l’empermischun britannica valeva be en cas d’attatga tudestga. 

Ils Finlandais sa dostan 
In pau a la giada ha Stalin occupà quai ch’il patg cun Hitler l’attribuiva, t. a. in toc Rumenia che correspundeva circa a la Moldova d’oz. Be la regenza da Helsinki na s’ha laschà plaschair quai: «Ils Finlandais, equipads cun skis e schlittas da chauns, han sa defais en moda agila encunter las attatgas russas. En schaner 1940 han els pudì eliminar ina divisiun russa e lura ina segunda (…). Las furmaziuns sovieticas avanzavan plaun, entras ils guauds cuverts cun naiv, en colonnas profundas ch’ils Finlandais attatgavan da la vart, tagliond or lur colliaziuns enavos. Sumegliantamain han els eliminà ina terza divisiun en favrer (…). Ma i n’han betg pudì resister a la lunga. Suenter strusch trais mais han els pers lezza guerra d’enviern (…) nua che 25 000 d’els èn morts (…). Stalin ha annectà l’istmus da Carelia cun la citad da Viipuri/Viborg. La ferma resistenza e la simpatia ch’ella aveva sveglià en l’entir mund ha dentant fatg impressiun a Stalin; lez ha renunzià a sovietisar la Finlanda tenor il model da l’Estonia, Lettonia e Lituania» (p. 58). Sovietisà ha’l era t. a. «sias» parts da Pologna e Rumenia. En zercladur 1941 ha Hitler attatgà l’Uniun sovietica (US). Sin quai ha Churchill, suc-cessur da Chamberlain sco emprim mini-ster britannic, «offert a Stalin in’allianza senza resalva, (…) e quai senza pretender la restauraziun da l’Estonia, Lettonia e Lituania, la restituziun da [Moldova] a la Rumenia (…) e gnanc il restabiliment da Pologna. La garanzia dada a questa aveva manà Londra a declerar la guerra a la Germania, ma n’ha betg impedì Churchill da s’alliar cun l’US» (p. 148). En avust han omadus alliads occupà l’Iran. 

«FDR» survegn sia guerra 
Era 1941 ha «FDR», president dals Stadis unids dapi 1933, s’engaschà adina dapli a favur da la Gronda Bretagna. Quai n’ha’l betg fatg be per aversiun encunter Hitler. Simmler citescha (p. 230) ina brev che «FDR» ha scrit a sia dunna ils 2-8-1914, in di suenter la decleraziun da guerra da l’Imperi tudestg a la Russia, nua ch’il futur president palesava sia profunda germanofobia: «Jau sper che la Gronda Bretagna fetschia part e sforzia si la pasch a Berlin (‘force peace at Berlin’) ensemen cun la Frantscha e Russia». En november 1940 l’ha il pievel elegì president per la terza giada, sa fidond da la garanzia dada adina puspè da «FDR»: «Noss giuvens na vegnan betg tramess en guerras estras» (cità p. 221). 1941 ha’l dentant incumbensà pliras giadas sia marina da cumpagnar furniziuns da material militar a la Gronda Bretagna entras l’Ocean atlantic. «Ils 13-9 ha’l cumandà (…) al schefcumandant da la flotta atlantica da sajettar l’emprim en-cunter bartgas tudestgas u talianas. Uschia ha’l vairamain creà ina situaziun da guerra cun la Germania e l’Italia» (p. 241). El ha survegnì quai ch’el desiderava ils 7-12, cur che la marina da Giapun ha bumbardà il port militar american da Pearl Harbor: «El deva l’impressiun d’in um liberà d’in grev burdi. Ils Giapunais han schlià ses problem fundamental attatgond las forzas armadas dals Stadis unids» (p. 226). «FDR» è stà tant pli levgià quatter dis pli tard, cur che la Germania e l’Italia l’han declerà la guerra. 

In pajais spustà sco trais zulprins 
Gnanca dus onns pli tard, ils 28-11-1943 han Churchill, «FDR» e Stalin s’entupads a Teheran. «Il talent strategic da Stalin [anteriur student da teologia, G. S.-C.] han impressiunà fermamain il schef dal stab general britannic (…) che l’attestava in giudizi militar dal caliber il pli aut. En sias explicaziuns na fascheva’l mai sbagls strategics; el chapiva spert tuttas implicaziuns da mintga situaziun (…). Er Anthony Eden [minister britannic da l’exteriur, G. S.-C.] admirava l’inschign da Stalin per tractar» (p. 431). Simmler citescha anc in auter participant da la scuntrada, l’admiral american William Daniel Leahy (1875–1959): «[Stalin era] in um fitg intelligent che formulava bain ed era decis da survegnir per la Russia tut quai ch’el leva», per exempel il toc Pologna annectà 1939, ch’el leva salvar er suenter la restauraziun da lez stadi. Churchill «ha proponì da cumpensar l’intschess annectà da l’US en la Pologna da l’ost cun regiuns tudestgas en il vest (…). Stalin preferiva in spustament dal cunfin polac enfin al flum Oder (…). L’emprim minister ha demonstrà a ses collega sovietic, cun trais zulprins, co ch’el s’imaginava da spustar la Pologna encunter vest» (p. 432). Ils trais manaders da stadi han discutà enavant da entschatta december: «Churchill e Stalin han s’accordads davart ils cunfins polacs futurs. La Pologna dueva survegnir intschess tudestgs enfin a l’Oder e l’US salvar quel toc Pologna che Hitler l’aveva dà (…). ‘FDR’ n’ha betg s’exprimì areguard detagls e n’ha era fatg nagina objecziun; (…) ni el ni Churchill n’han protestà cur che Stalin ha revendì Königsberg ed ina part da la Prussia da l’ost» (pp. 451–452), pia a sidvest da la Lituania annectada 1940. 1944 han truppas americanas, canadaisas e britannicas, manadas da general Dwight David «Ike» Eisenhower (1890–1969), liberà la Frantscha occupada, entant che l’US spustava la front enfin en Pologna. «Là cumbatteva in’armada clandestina anti communista, manada da la regenza polacca exiliada a Londra. Entschatta avust ha ses cumandant Bór-Komorowski mess ad ir il cumbat encunter las truppas tudestgas d’occupaziun (…). Gia ils 29-7 aveva Radio Moscva stimulà la glieud da Warszawa da sa revoltar» (pp. 505–506). Ma l’armada cotschna n’ha betg gidà la resistenza, anzi: «Moscva ha impedì ils Britannics ed Americans da metter si ina punt aviatica tranter l’US e l’armada polacca per proveder questa. Dus mais da cumbats sanguinus sin via encunter ils Tudestgs han bunamain extirpà ils rebels» (p. 506). En settember ed october 1944 ha Stalin anc engrondì ses imperi: «La Finlanda ha stuì restabilir il cunfin da 1940 e ceder era Petsamo e sias minieras da nichel (…). Ils 9-10 a Moscva ha Churchill proponì a Stalin da parter il Balcan, (…) al surlaschond la Rumenia sco era la Bulgaria e l’Ungaria, sche l’US renconuscheva la Grezia sco domini britannic (…). Stalin (…) ha acceptà la proposta (…). Ils 27-10 a Londra ha Churchill declerà en la Chombra bassa: ‘Nossas relaziuns cun Moscva n’èn mai stadas uschè stretgas, intimas e cordialas sco ussa. Nus n’eran anc mai stads abels da discutar las dumondas las pli cumplitgadas en moda uschè averta ed amicabla’» (p. 513). 

L’orcan da fieu a Dresda 
Las ostilitads èn idas a fin en matg 1945 en l’Europa ed en avust en l’Ocean pacific. Ma il davos enviern da cumbats ha entschet en Belgia e Luxemburg cun ina disfatga d’Eisenhower che ha indeblì ils Anglosaxons ad ina data decisiva. Il general n’ha simplamain betg fatg endament che l’armada tudestga era penetrada tgunsch 1940 en ils guauds e culms da las Ardennas. El ha tralaschà la defensiun da lez sectur ed è vegnì tuttafatg surprais ils 16-12-1944, cur che dudesch divisiuns tudestgas, profitond da la trid’aura, han «chatschà in cugn profund en l’armada americana» (p. 568). Lezza ha recuperà sia front dals 15-12-1944 pir l’entschatta favrer 1945. Gist ils 4-2 ad Jalta (oz en l’Ucraina) ha Stalin beneventà «FDR» e Churchill per in’emna da discussiuns davart l’avegnir dal mund. L’armada cotschna aveva gia «conquistà chaus da punt en Silesia, sin la spunda vest da l’Oder (…). Stalin era en ina posiziun ferma per tractar cun ses alliads. Sias armadas occupavan la part la pli gronda dal Balcan (…). El aveva (…) stabilì regenzas satellitas cun ses aderents» (p. 573–575). Ad Jalta ha’l survegnì sia paja per sia empermischun da declerar la guerra al Giapun per levgiar l’armada americana en l’Ocean pacific: «El ha pretais tut quels intschess che la Russia aveva cedì 1905 al Giapun, numnadamain la mesadad sid da l’Isla Sahalin [giapunais Carafuto, G. S.-C.] (…) e l’archipel da las Curilas» (p. 586). Er en Germania èn ils alliads vegnids encunter a Stalin bumbardond massivamain citads situadas avant sia front, cunzunt Dresda, chapitala da Saxonia, «center da traffic, ina da las posiziuns dominantas per la rait tudestga da posta e telegraf (…). Per ils tschientmilli fugitivs da Silesia na devi nagina protecziun. Els eran fugids da violaziuns, mutilaziuns, mazzaments, spogliaziuns ed incendis perpetrads da la soldatesca russa (…) ed han succumbì a l’orcan da fieu chaschunà d’ina squadriglia britannica (…). Schizunt en l’Engalterra han ins protestà encunter lez bumbardament sproporziunà. Igl è forsa stà pervi da sias consequenzas ch’ins n’ha betg renconuschì publicamain las prestaziuns da lezza squadriglia, cur che la guerra è vegnida a fin, e ch’ins n’ha gnanca nobilisà il marschal da l’aviatica militara Harris sco tschels schef-cumandants da ses rang (…). En lezza notg èn vegnids mazzads almain 135 000 umans, bunamain uschè blers sco a Londra durant l’entira guerra aviatica 1940– 1945» (pp. 601–602). 

Malfatgs communists a Trieste 
«FDR» è mort ils 12-4-1945. Ses successur Truman ha stuì gidar ad organisar l’Europa suenter ils armistizis dals 29-4 (Italia), 8-5 e 9-5 (Germania). In problem nov è naschì gist sper il cunfin svizzer: «En avrigl e matg 1945 èn truppas franzosas penetradas en l’Italia dal nord-vest, empruvond d’annectar la Val d’Aosta. Lur cumandant (…) ha schizunt smanatschà da sajettar sin forzas alliadas vegnidas a controllar ils eveniments en la regiun occupada. Sin quai ha president Truman cumandà da bloccar tuts refurniments a la Frantscha enfin a la retratga da sias truppas da la regiun (…). El ha cumpareglià l’invasiun franzosa cun il proceder da Tito en l’Istria ed encunter Trieste, (…) senza resguardar la differenza da tenuta da las populaziuns pertutgadas en ils dus intschess occupads» (p. 622). La Frantscha leva numnadamain organisar ina votaziun populara d’autodeterminaziun en la Val d’Aosta; in spezialist da questa regiun scriva: «1944-1945 ed era suenter giavischava ina gronda maioritad da Valdostans indigens l’annexiun a la Frantscha» (2). La situaziun era fitg differenta a Trieste ed en la part taliana da l’Istria suenter l’entrada da las truppas jugoslavas en avrigl e matg 1945: «La polizia politica communista ha deportà tschients faschists autentics u supponids, svanids en champs u en cuvels, (…) sco era politics democratics talians (…). Ins leva eliminar quels antifaschists che giustifitgavan moralmain las pretaisas talianas sin l’intschess dispitai-vel» (3). Dispitaivlas n’eran betg pli la Silesia e las regiuns tudestgas situadas a l’ost da l’Oder; Stalin, applitgond la pro-posta declerada da Churchill cun trais zulprins, las ha suttamessas a l’administraziun polacca, danor Königsberg ed ina part da la Prussia da l’ost annectads a l’US. Ils plis Tudestgs da quels intschess èn vegnids mazzads u bandischads en moda inumana; la Pologna communista ha stabilì là Polacs chatschads da las regiuns annectadas 1939 da Stalin. La Russia posseda anc adina las sdrimas ch’el ha conquistà dal Giapun, da Finlanda e Germania; la provinza da l’anteriur Königsberg, oz Caliningrad, tranter la Pologna e Lituania, è separada dal rest da la Russia e cumplitgescha las relaziuns da Moscva cun l’Uniun europeica. Noss continent sto viver cun l’ierta da la segunda guerra mundiala. 

1) Hans Simmler, Die grundlegenden politischen und militärischen Entscheidungen des Zweiten Weltkrieges (1939-1945), 8847 Egg/SZ (Thesis, ISBN 3-908544-46-7) 2001, pp. 652. 
2) Marc Lengereau, Le général de Gaulle, la Vallée d’Aoste et la frontière italienne des Alpes (1943-1945). Aosta (Musumeci, ISBN 88-7032-024-3) 1980, p. 85. 
3) Claus Gatterer, Im Kampf gegen Rom. Vienna (Europa Verlag) 1968, pp. 904 e 906.