L’Europa, tge è quai?
In Finais davart l’identitad da noss continent

Da Guiu Sobiela-Caanitz

«Quest cudesch tracta l’idea da l’Europa e reflectescha davart l’essenza dals Europeans.» Uschia entschaiva (p. 7) l’ediziun taliana, gist publitgada, d’in essai da l’istoricher e politolog finais Heikki Mikkeli (1). I fa plaschair d’udir ina vusch d’in pievel pitschen areguard nossas ragischs cuminaivlas. La Finlanda, maioritad finaisa (cun ils paucs Laps) e minoritad svedaisa, ha vivì decennis a la lunga en la sumbriva d’in vischin enorm e snuaivel che l’ha sfurzada 1940 e 1944 da renunziar a vasts territoris, cun ina populaziun finaisa ch’è fugida vers vest, e lura da suttametter sia politica exteriura a la controlla da lez «frar grond». Oz fa quel pajais da 5 milliuns olmas part da l’Uniun europeica (UE) ed utilisescha l’euro. Il cudesch da Mikkeli è tant pli custaivel ch’el fa endament il connex tranter la schientscha europeica e l’idea da libertad sco er, en il 20avel tschientaner, la percepziun dal privel russ sco stimul per unir pajais europeics libers.

Libertad en cuminanza
Nagin auter ch’il filosof grec Aristoteles (384–322 a. Cr.) ha relevà sco emprim il liom tranter l’Europa e la libertad: «Ils pievels europeics èn plain curaschi, ma mancan in pau d’intelligenza e da capacitad artistica; els èn perquai libers, ma n’han nagina organisaziun politica (…). Ils pievels asiatics perencunter èn intelligents e talentads per ils arts, ma pauc curaschus; perquai vivan els adina subdits ed in sclavaria. Il pievel grec, pervi da sia posiziun geografica mesauna, unescha las qualitads dals ins e da tschels; grazia a ses curaschi e sia intelligenza viva’l adina liber e posseda las meglras instituziuns politicas» (cità p. 18). Passa duamilli onns pli tard, l’onn 1798, ha il giuven Renan Joseph von Görres (1776–1848) s’exprimì en in senn sumegliant, manegiond «ch’i saja il duair da Frantscha da stgaffir ina vasta republica, averta a tuts quels pievels ch’ella aveva ‘liberà’» (p. 67). Ma Görres ha chapì svelt che Napoleun Bonaparte (1768–1821) bramava d’instituir sia atgna tirannia. Suenter sia disfatga ha il filosof franzos Claude Henri de Rouvray de Saint-Simon (1760–1825) publitgà 1814 in essai «per influenzar il congress da Vienna ch’era per sa reunir» (p. 69). El proponiva ina regenza surnaziunala europeica fundada sin l’uniun da Frantscha e Gronda Bretagna: «Questa uniun è pussaivla perquai che la Frantscha è ussa libra sco l’Engalterra» (cità p. 70). Cunzunt il filosof basilais Karl Jaspers (1883–1969) ha relevà: «La pretensiun da libertad mantegna ils Europeans da cuntin en in stadi d’inquietezza ed agitaziun (…). La libertad autentica sa palaisa aifer la cuminanza, (…) sco en l’Atena antica, la Roma republicana, l’Islanda e las citads libras dal temp medieval, las constituziuns da Svizra ed ils Pajais bass – er en l’ideal da la revoluziun franzosa, schebain che lezza ha degenerà spert ad ina dictatura» (pp. 180–181).

Dus privels totalitars
Ma l’idea d’in’uniun europeica fundada sin la libertad è cumparida pir suenter l’emprima guerra mundiala, en in’Europa  indeblida e smanatschada d’ina tirannia nova, quella da l’Uniun sovietica (US). 1923 è cumparì «Paneuropa», essai da Richard cont Coudenhove-Kalergi (1894–1972). Lez burgais da Tschecoslovachia, figl d’in diplomat da l’Austria-Ungaria e d’ina Giapunaisa, proponiva d’instituir in’uniun federala europeica cun tuts pajais situads a vest da
l’US. Decisiva era per el la schientscha profetica dal privel russ: «Sut il cumond d’in dictatur cotschen u alv, cun bunas racoltas, chapital american ed organisaziun tudestga pudess la Russia sa redrizzar pli svelt co quai che l’Europa smina. Lura stessan ils stadis pitschens europeics, dividids e malperina, visavi a la pussanza russa unida e ses intschess tschintg giadas uschè vast sco l’entira Europa. Ni ils stadis pitschens da l’Europa da l’ost, Scandinavia ed il Balcan, ni la Germania discharmada pudessan sa defender encunter in assagl da Russia (…). L’Europa vegniss sia provinza dal vest. Da lez privel po ans spendrar be l’uniun europeica. Per in’Europa unida na datti nagin privel russ» (2). Ma diesch onns pli tard triumfava in auter totalitarissem entamez l’Europa. En october 1932, trais mais avant la victoria da Hitler en Germania, ha Coudenhove-Kalergi admonì ch’ils socialists naziunals tudestgs possian realisar lur annexiuns programmadas «be cun ina guerra destructiva nova che ruinass tuts fundaments da nossa cultura» (3).

Per in avegnir cuminaivel
La guerra mundiala è vairamain vegnida ed ha destruì bler. Ina gronda part da noss continent, cun la patria da Coudenhove-Kalergi, è propi vegnida la provinza dal vest da Russia. Quai è stà il pretsch da l’allianza da las democrazias cun l’US. Gist in dals creaturs da lezza allianza, l’anteriur emprim minister britannic Winston Spencer Churchill (1874–1965), è stà quel che ha clomà ils pievels da l’Europa, suenter la guerra, a s’unir en vista ad in avegnir cuminaivel. En ses pled memorabel dals 19 da settember 1946 a Turitg ha’l fatg endament Coudenhove-Kalergi e lur admonì: «Tuts stuainsa volver il dies a las orrurs dal passà. Nus n’ans pudain betg prestar da strair suenter en ils onns vegnints l’odi ed ils sentiments da vendetga chaschunads dals entierts dal passà. Per preservar l’Europa d’ina miseria infinita e schizunt da la ruina definitiva, ston ins crair en la famiglia europeica ed emblidar ils malfatgs e las narradads dal passà (…). L’emprim pass sto esser in partenadi tranter la Frantscha e Germania (…). I na dat nagina renovaziun da l’Europa senza ina Frantscha spiertalmain gronda ed ina Germania spiertalmain gronda (…). Nus stuain eriger danovamain la famiglia europeica en in sistem regiunal ch’ins possia numnar ‘Stadis unids da l’Europa’ (…). La protecziun da tuts pievels e naziuns encunter la guerra e sclavaria ston ins tschentar sin fundaments ferms, sin la prontadad da tuts umens e tuttas dunnas da murir plitost che sa suttametter a la tirannia» (4). 

L’integraziun progredescha
Il grond politicher englais n’è dentant betg stat il creatur da l’UE. Mikkeli commentescha: «L’occident temeva l’US; la derasaziun dal communissem giuditgav’ins ina smanatscha ch’ins possia impedir be cun in’Europa dal vest ferma ed unida. Paul-Henri Spaak, il promotur beltg da l’integraziun europeica, (…) ha ditg ch’in sulet carstgaun meritia il titel da ‘bab da l’integraziun europeica’, numnadamain Josif Stalin. Cun quai manegiava Spaak che la smanatscha communista haja stimulà ils pajais da l’Europa dal vest a cooperar pli stretgamain» (p. 103). El sez (1899–1972) ed il Franzos Jean Monnet (1888–1979) «dastg’ins numnar ils promoturs da l’integraziun europeica en ils davos onns quaranta. Trais politichers relevants als han gidads; senza quests trais n’avess ins probablamain realisà nagin project. I sa tracta da Robert Schuman, emprim minister franzos 1947–1948 e minister da l’exteriur 1948–1952, lur Alcide De Gasperi, emprim minister talian 1945–1953, e Konrad Adenauer, chancelier tudestg 1949–1963. Tuts trais eran cristiandemocrats, discurrivan tudestg ed eran abels da vesair da tschella vart da lur agens cunfins naziunals areguard dumondas europeicas» (p. 108). De Gasperi (1881–1953), da Pieve Tesino sper Trento (lezza giada en Tirol), era stà deputà al parlament austriac davent da 1911. L’autur descriva lur «in schlantsch nov vers l’unificaziun da l’Europa» (p. 119), cun Jacques Delors, president da la Cumissiun europeica 1985–1994, e la naschientscha da l’UE 1993. El deditgescha anc sedesch paginas a la dumonda dal cunfin tranter l’Europa e Russia. Ils plis auturs numnads en quest reguard na renconuschan tuttina betg l’Ural sco cunfin da l’Europa; qua in exempel: «L’istoricher svizzer Gonzague de Reynold (…) è arrivà a la conclusiun che la Russia na fetschia part da l’Europa, mabain da l’Asia, e saja l’antitesa da l’Europa (…) en mintga reguard» (p. 158). L’istoricher englais Arnold Toynbee (1889–1975) definiva schizunt il cunfin vest da l’US sco cunfin da l’Europa; qua ston ins replicar che l’US, gia avant 1939, cumpigliava grondas parts da l’Ucraina e Bielorussia tradiziunalmain liadas cun Pologna e Lituania. Il geograf grec Ptolemaios (var 100–160 d. Cr.) ha tschentà ils terms tranter l’Asia e l’Europa sin il flum Don, pia pressapauc il cunfin d’oz tranter l’Ucraina e Russia. 

Unitad e varietad
Mikkeli examinescha plinavant la dumonda da l’identitad europeica. Instructiva è la resposta dal poet Thomas Stearns Eliot (1888–1965), in American che ha tschernì da viver en l’Engalterra, è vegnì burgais britannic e commember da la Baselgia anglicana: «La cultura europeica duai esser variada e pluralistica empè da sa sfurzar da vegnir unifurma (…). Sch’ins fa murir il vegl spiert europeic, n’ha quai nagin senn pli d’unir l’Europa. Eliot vuleva suttastritgar l’unitad en la diversitad» (p. 176), gist sco il filosof romand Denis de Rougemont (1906–1985): «L’unitad da nossa cultura e da la civilisaziun creada da lezza cultura n’è mai stada nagut auter che l’unitad paradoxala en la voluntad cuminaivla da refusar l’unifurmadadad» (5). Rougemont relevescha ina maxima dal filosof grec Heraclit (var 550–480 a. Cr.) sco «insumma la furmla d’ina unitad specificamain europeica: ‘Quai che s’oppona cooperescha; dal cumbat dals cuntraris resulta l’armonia la pli bella’ (…). Quest paradox para la lescha fundamentala da nossa istorgia ed il motor da noss patratg, numnadamain il cuntrast tranter unitad e varietad e la convivenza fritgaivla dals cuntraris» (6). Mikkeli citescha la politologa Brigid Laffan: «La multifariadad sco valur duai vegnir protegida en l’Europa (…). Europeans differents basegnan la pussaivladad da viver lur identitad europeica en moda differenta (…). Renconuscher l’auter duai vegnir la premissa per ch’ins renconuschia mintga singula identitad » (cità p. 202).

1) Heikki Mikkeli, Europa. Bologna (Il Mulino, ISBN 88-15-08372-3) 2002.
2) Cità en: Rolf Hellmut Foerster, Die Idee Europa 1300-1946. Minca (dtv) 1963, p. 227.
3) Cità en: Rolf Hellmut Foerster (sco nota 2), p. 246.
4) Cità en: Rolf Hellmut Foerster (sco nota 2), pp. 255–257.
5) Denis de Rougemont, Lettre ouverte aux Européens. Paris (Albin Michel) 1970, p. 97.
6) Denis de Rougemont (sco nota 5), p. 40.