«In Huonder è gugent l’agen patrun»
Suenter trenta onns vegn la fatschenta d’installaziuns electricas a Lucerna 
en auters mauns

Da Claudia Cadruvi, ANR

Dumeni Huonder fa l’impressiun d’esser in um cuntent. La fin da quest onn va el en pensiun. Trenta onns ha el manà sia fatschenta a Lucerna. Gudagnà avess Huonder forsa gist uschè bain – u schizunt meglier – sco emploià. Ma el è stà pli gugent ses agen patrun. Ses bab è stà il rudè da Mustér. Dumeni Huonder è electroinstallatur a Lucerna. La fin da quest onn surdat el sia fatschenta ad in collavuratur giuven. El va en pensiun. Quai na constat en sasez betg dal tut. Il patrun baratta be la rolla. Huonder vegn numnadamain a lavurar sco um pensiunà tar ses successur. Sco emploià. Uschia èsi main brut da cumenzar la pensiun suenter tants onns d’engaschi cumplain.

Fidaivel a la clamada
L’entira vita è Huonder stà fidaivel a sia clamada. Da giuvenot è el vegnì «giu dal Grischun» a Lucerna per lavurar sco manual. Il 1954 ha el cumenzà l’emprendissadi tar la firma Gubler. Igl era gist il temp ch’ils mirs da fermada vegnivan bajegiads. La firma Gubler era spezialisada sin indrizs electrics da segirtad per pendicularas. Per construir ils mirs da fermada en las Alps duvravi pendicularas. Suenter ses emprendissadi ha Huonder gidà ad endrizzar bleras pendicularas ed ha sin quella moda emprendì d’enconuscher la Svizra. En il Grischun è el p. ex. stà a Sedrun, a Tavanasa, a Rueras, en Val Nalps ed a Ferrera. 

Fidaivel a Lucerna
Suenter è l’installatur vegnì engaschà en il laboratori da la Landis & Gyr a Zug. Là vegniva sviluppà quintaders da current (Stromzähler). Huonder aveva da prender dapart quintaders da tut il mund e da guardar co quels sajan construids. Gia suenter in onn è el puspè turnà tar la firma veglia ed ha fatg l’examen da maister il 1964. Quel onn ha el era maridà Agnes Weingartner. L’onn sisura è el ì cun sia famiglia a Genevra. El ha survegnì il post da schefmontader en ina da las grondas firmas d’installaziun da questa metropola. Huonder ha visità ils curs per la concessiun d’installaziuns da telefon a Lausanne. Sis onns è la famiglia – che dumbrava dentant quatter chaus – restada en la Romandia. Il 1972 è ella turnada enavos en la Svizra centrala. Oz di Huonder da Lucerna: «Jau sun adina stà fitg gugent en quest marcà.» La glieud saja fitg «honzelia». 

Lavurar gratuit
Avant 30 onns ha Huonder fundà amez la citad sia fatschenta. Dus onns suenter ha la crisa d’ieli cumenzà. «Quai èn stads onns dirs», raquinta il patrun. «Dad in di sin l’auter n’avevi nagina lavur pli.» El n’era anc betg etablì sco installatur a Lucerna. «Ed era grondas firmas surpigliavan tuttenina lavurs pitschnas. Ins stueva lavurar gratuit.» Pli tard èsi vegnì meglier. L’interpresa ha dà occupaziun a tschintg persunas. Huonder ha adina gì in emprendist. Vitiers vegn anc la consorta. Sco tuttas dunnas da mastergnants ha ella fatg la contabilitad e correspundenza. La bilantscha che l’installatur fa suenter trais decennis travaglia: «Sch’ins cumpareglia e quintass tut las uras, gudagnass in emploià bler meglier.» Huonder fa questa constataziun dentant senza s’enriclar. La finala agiunta el cun in surrir: «Ti ès sez il patrun. E gliez è insatge ch’ils Huonders han gugent.» 

Gist en trais chors
I dat anc insatge auter ch’ils Huonders han gugent. La musica. Tar Dumeni Huonder è quai sa manifestà cun il chant. El ha chantà en il Chor rumantsch viril da Lucerna. Ventg onns è el stà en il chor-baselgia. Medemamain ventg onns ha il tenorist chantà en il «Chor der reisenden Kaufleute». I deva temps ch’el era bunamain mintga saira ad emprovas e blers sondas e dumengias betg a chasa. Uschiglio na saja el dentant stà en naginas uniuns. 

Episodas spagnol-rumantschas
E per finir raquinta Dumeni Huonder anc da ses vegl camiun da fatschenta ch’el ha gì blers onns. Sin lez avevi ina inscripziun rumantscha. Numnadamain: «Installaziuns electricas e da telefon, reparaturas Dumeni Huonder». Sin via, sch’el aveva da spetgar avant las amplas, èsi capità pliras giadas ch’in automobilist ha laschà giu la fanestra ed ha dumandà: «È quai atgnamain spagnol?» «Na, na. Rumantsch!» Uschia ha Huonder fatg attent sin sia fatschenta ed a moda curaschusa gist anc a la  «Quarta Lingua». 

Curt e bun
Origin: Dumeni Huonder è naschì ils 4 d’avust 1937, creschì si a Mustér
Domicil: Reussbühl (LU)
Famiglia: Bab da dus uffants creschids
Tratga preferida: Preferescha spaisas da sia dunna
Bavronda preferida: Vin – ma cun mesira
Hobis: Taidla Placido Domingo e Pavarotti, fa viadis culturals, e legia mintga di «La Quotidiana»