Protecziun legala e dapli sustegn èn indispensabels

Da Martin Bundi, A. cusseglier e president dal cussegl naziunal 

Sco anc mai han las cifras da la dumbraziun dal pievel federala concernent la populaziun rumantscha tementà e dà da patratgar. Pon ins anc retegnair l’erosiun progredenta dal territori? Han ils Rumantschs sezs anc la forza e la voluntad da franar la digren da lur linguatg? Las bleras dunnas ed umens che han suttascrit il «manifest» èn da la ferma persvasiun, ch’il quart linguatg naziunal svizzer stoppia vegnir mantegnì e ch’ins stoppia perquai prender mesiras pli energicas che fin uss. Sa chapescha che l’appel da tgirar e defender dapli lur linguatg sa drizza als Rumantschs sezs. Dentant è oz in engaschament considerablamain pli ferm da vart da las autoritads statalas indispensabel. 

En sia nova constituziun ha la confederaziun mess ina buna basa per salvar la quadrilinguitad. Ses confess en l’introducziun festiva, tenor il qual «la fermezza dal pievel sa mesira al bainstar dal flaivel», ha el concretisà en l’artitgel 70 effizientamain er en connex cun ils linguatgs naziunals. En quel n’ha el betg mo declerà il rumantsch sco linguatg naziunal e per part uffizial, ma-bain indirectamain er obligà il chantun Grischun da determinar ils linguatgs uffizials e la cumposiziun dals territoris e da prender – cun el ensemen – las mesiras necessarias per mantegnair e promover las linguas minoritaras. Ina part da las mesiras da la confederaziun è concretisada en il sboz per ina nova lescha da linguas federala. Concernent il sustegn finanzial da vart da la confederaziun pretenda la Retoromania ch’i na vegnia be partì d’in parallelissem cun ils giavischs dal chantun Tessin, mabain che las contribuziuns s’orienteschian objectiva-main als vairs basegns. Areguard il rumantsch vul quai dir, ch’i sa tracta d’in linguatg senza sustegn d’ina retroterra e ch’el n’è betg mo periclità, mabain periclità en sia existenza e ch’el dovra perquai in sustegn extraordinari. 

Verbalmain aud’ins a ludond en tschertgels politics ed economics dal Grischun cun mintga occasiun la trilinguitad da noss chantun. En la pratica ignoresch’ins dentant savens quella confessiun. Quai cumprova tranter auter la nova marca tetgala «graubünden» che duai er vegnir duvrada en secturs statals. Quella sclauda il talian ed il rumantsch totalmain. 

Ultra da quai legia ins da preschent quasi mintg’emna novitads negativas che mussan ch’ils interess rumantschs vegnan ignorads, surtut sin sectur da la scola. – En la missiva davart la revisiun totala da la constituziun federala menziunescha la regenza che la trilinguitad saja il «segn caracteristic» dal chantun Grischun. Tuttina refusescha ella d’entrar sin la proposta da modifitgar l’artitgel da linguas inoltrada da la Lia rumantscha en connex cun ina vasta consultaziun. Questa proposta pussibilitass da proteger minimalmain il territori, quai che bleras persunas singulas han sustegnì cun lur suttascripziun. Tgi che prenda serius il preambel en la nova constituziun chantunala, che prevesa «da promover la trilinguitad e la diversitad culturala e da mantegnair quella sco part da l’ierta istorica», sto smetter da declamar ed agir. En il chantun d’origin dal rumantsch è il basegn d’agir cleramain il pli grond.