Immanuel Kant sco furmader clandestin da noss temp

Da Johann Ulrich Schlegel

Enfin ch’in tschert pensar e cumportament s’ha stabilisà e consolidà tar ils umans, passan savens lungs spazis da temp. I dat indizis per quai, co che nossa civilisaziun actuala dal vest vegn influenzada pir ussa fermamain dad ideas e ponderaziuns ch’èn vegnidas furmadas e proclamadas decisivamain avant radund 200 onns dal pli grond filosof tudestg fin ussa, dad Immanuel Kant. Kant – ses 200avel di da la mort croda sin ils 12 da favrer 2004 – cumpara sco center, gea sco il sulegl da tut ils pensaders tudestgs. Ils auters, er sch’els portan nums uschè renumads sco Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer, Karl Marx u Friedrich Nietzsche, els tuts cumparan per uschè dir mo sco ils planets che circumdeschan il pensar d’in Kant. Nua ch’igl è però blera glisch, na ston ins betg tschertgar dalunsch la sumbriva. Uschia è cumparida gia baud era la critica envers Kant. Questa critica sa mussa oz pli actuala che mai.

200 onns perioda iniziala?
Quel di d’enviern fraid e cun blera naiv, ils 12 da favrer 1804, era mort Immanuel Kant en sia citad natala. Ed uss retschaveva el quai che anc nagin filosof famus n’aveva mai survegnì: In funeral a cust dal stadi, e quai da caracter extraordinari, al qual s’han participads ils pli auts dignitaris dal stadi. Sch’ils notabels dal stadi sa preschentan dentant, alura n’è er il pievel betg dalunsch. Tut la populaziun s’ha participada al funeral. Immanuel Kant è naschì ils 22 d’avrigl 1724 a Königsberg sco quart uffant d’in maister per la fabricaziun da tschintas, ed ils Kants vivevan en relaziuns modestas, bunamain paupras. Ses geniturs al avevan, uschia Kant sez, «dà in’educaziun exemplara en gistadad, onestadad morala e disciplina, senza relaschar facultad, dentant era senza debits – in’educaziun che, contemplada dal puntg da vista moral, n’avess insumma betg pudì esser meglra». Kant ha studegià a l’universitad da Königsberg l’emprim teologia, alura filosofia. Kant è daventà suenter ses studi da la filosofia e suenter in tempet d’activitad sco scolast tar nobels da la champagna en vischinanza da la citad, l’emprim docent per fisica e matematica a l’universitad. Pir 1770 ha el survegnì la professura per filosofia en il senn pli stretg. Questa professura per filosofia ha Kant tegnì fin a sia mort cun 80 onns. Schebain ch’el na po betg gist vegnir caracterisà sco ascet, ha el manà sco nunmaridà tuttina ina vita fitg disciplinada ed ordvart lavurusa. Tut sia vita n’ha el mai bandunà Königsberg, cun excepziun da curtas scappadas en ils conturns pli stretgs da la citad. Sia maniera da viver era uschè precisa ch’ils da Königsberg drizzavan, sco ch’i vegn pretendì, lur uras cura ch’el passava speravi faschond sia spassegiada quotidiana. Kant era fitg pitschen, betg fitg robust, el mantegneva però sia sanadad cun ina maniera da viver reglada. El valeva sco interlocutur brigliant e gentil. Ses di da lavur cumenzava exact la damaun a las tschintg, e la saira a las diesch gieva el a letg. In temp da recreaziun impurtant era per el la maisa da mezdi. Cura ch’i gieva economicamain gia meglier cun el, envidava el adina giasts, e quai mai damain che trais e mai dapli che nov, per che, sco ch’el aveva la disa da s’exprimer, il dumber dals envidads na saja mai damain che quel da las grazias e mai dapli che quel da las musas. Politicamain è el en il senn da l’illuminissem in liberal, ed i pudess esser evident ch’el ha beneventà perquai la Revoluziun franzosa. 

La critica fundamentala da Kant 
Diesch onns suenter ch’el aveva surpiglià la professura a Königsberg, è Kant entrà 1781 en la publicitad mundiala cun in dals pli gronds cudeschs da tuts temps, cun la «Kritik der reinen Vernunft». Alura èn suandadas duas ovras consecutivas, 1788 sia «Kritik der praktischen Vernunft» e 1790 la «Kritik der Urteilskraft». Tranteren, 1785, è cumparì ultra da questas trais ordvart grondas «criticas» in tom ordvart pitschen: la «Grundlegung zur Metaphysik der Sitten
». Questa scrittira ha fin oz anc adina ina grond’influenza. Blers, sche betg la gronda part dals pensaders e scienziads avant Kant consideravan sco evident che noss savair uman vegnia finalmain cunfinà da quai ch’exista. Consequentamain savain nus scuvrir ed eruir adina dapli, fin ch’i na dat a la fin finala nagut auter pli da chattar u da scuvrir. Kant è ì ina via cumplettamain autra. El ha constatà che noss savair è suttamess ad ina limitaziun anc en tut in’autra maniera. Tenor quella savain nus vesair cun noss egls, udir cun nossas ureglias, pensar cun noss tscharvè. Nus savain savurar, gustar e palpar. Nus savain percepir e reagir cun l’entir apparat da noss senns. Quai ch’è dentant dador noss apparat corporal, na savain nus logicamain betg percepir. Sche nus plazzain per exempel in magnetofon en in conturn definì, alura intermediescha quel in’impressiun definida da quest conturn. Sche nus faschain fotografias en il medem conturn, survegnin nus tut in’autra impressiun dal medem lieu. Kant concluda che quai che nus savain pertschaiver è magari segir pli limità che quai ch’exista vairamain en la realitad. Ditg curtamain, quai che nus percepin è pli pover che l’entira realitad. Correspundentamain è quai in’errur fundamentala da metter a pèr l’imaginaziun d’ina chaussa cun la chaussa sezza. I sa tracta qua dad in’errur, sco che nus la vesain tar uffants u pievels primitivs. L’errur è quasi uschè gronda sco sche nus tegnessan la curva da temperatura al letg d’in pazient per ses purtret. Perquai che nus stuain sfurzadamain partir da quai ch’i dat anc chaussas ordaifer noss mund d’experientschas e da noss intellect, discurra Kant da quest champ dal mund sco l’uschenumnà mund transcendental. Ins numna quest mund era metafisica. La metafisica è quel mund che surpassa il mund a nus generalmain accessibel u che al transcendescha. Quai ans faschess forsa fadia d’encleger quests patratgs da Kant, sch’els n’ans fissan betg gia enconuschents en in auter context da la vita. Las bleras religiuns mundialas cuntegnan la cretta ch’il mund dals objects materials en spazi e temp na signifitgeschia betg l’entira realitad. Ellas menziunan ch’i dat anc tut in auter nivel da la realitad. Kant mussa ch’i dat, argumentà sulettamain raziunal, era en il sectur betg religius chaussas che nus na savain mai chapir, ch’existan però tuttina. Uss èsi fitg impurtant da menziunar, tge che Kant excluda en sia filosofia e qua en il champ spezial da la metafisica. Sche nus avain chapì che nus na pudain betg vegnir a savair tut, alura na pudain nus era betg eruir, sche quest auter u en quest connex la metafisica exista insumma. Da quai resulta che nus na pudain betg savair insatge ni da l’existenza da Dieu ni da l’existenza da las olmas immortalas. Ins na sa betg stimar avunda questa critica da Kant. Ella daventa d’eminenta impurtanza e muntada per las epocas suandantas. La cretta en Dieu schloppa cun in fracass che mida radicalmain tut l’istorgia universala, e la dat ina fatscha cumplettamain nova. Questa nova istorgia universala secularisada vegn dominada enfin oz da noss ambient cultural occidental. Kant ha destruì las uschenumnadas cumprovas da Dieu e cun quai ina gronda part da las structuras d’ideas filosoficas ch’eran vegnidas construidas durant tschientaners e millennis e che avevan pussibilità cuminanzas internaziunalas stabilas, damai che cumprovadas, en bleras excellentas autas culturas. Dapi Kant èn quasi tut ils pensaders serius da l’idea che l’existenza da Dieu na saja betg da cumprovar. L’existenza da Dieu n’è tenor Kant però insumma era betg da refutar. Quest segund aspect dentant na resta betg decisiv per il svilup spiertal. Ordvart accentuà sa profilescha l’ateissem, schebain anc temelitg, latent, però sco la forza decisiva. Malgrà quai èsi impurtant che la decisiun da betg crair è en quest mument era puspè ed unicamain ina cretta. Uschia na daventa Kant betg mo l’accumplider da l’illuminissem, dal temp raziunal, el daventa era ses surventschider. Kant ha adina temì da vegnir malencletg. Sia tema era giustifitgada. Sche sia filosofia fiss restada dal rest en in ravugl pitschen da scienziads, alura n’avess ella betg cuntanschì ina forza explosiva uschè gronda. La filosofia da Kant però penetrescha en la vasta publicitad. E quella è adina pli accessibla a la sensaziun che a l’aspect quiet dals scienziads. A questa sensaziun èn dentant succumbids finalmain tuts, analfabets gist uschia sco scienziads. I vegn mess en moviment ina lavina. Ed igl è la sensaziun, il cumplettamain nov, quel refugi en la libertad enivranta, aventurusa, che sdrappa cun il fracass creschent la lavina da las spundas muntagnardas. 100 onns pli tard tematisescha Friedrich Nietzsche en ina dramatica incumparabla l’eveniment en emprims resultats imposants. En il terz cudesch da si’ovra «Die fröhliche Wissenschaft» vestgescha Nietzsche sia diagnosa da la desditga dals umans da Dieu anc en il vestgì d’ina parabla. El fa cumparair la figura d’in «uman balurd», ch’è arrivà sin la plazza da martgà casualmain 
tranter la glieud che na crai uss gist betg pli en Dieu. Quest nar naiv sbragia: «Jau tschertg Dieu!» Ed ils umans dattan ina risada divertenta: «Ma è el ì a perder? È el sa sperdì sco in uffant? Ha el tema da nus? È el ì en bartga? Emigrà?» – uschia sbragian e sbarbuttan els tuts in tranter l’auter. «L’uman balurd» però siglia entamez tranter els ed als perfora seriusischem cun sias egliadas. «Nua è Dieu», cloma el. «Jau as vi dir quai!» Las fronts da la naivitad vegnan midadas. «Nus al avain assassinà - vus e jau! Nus tuts essan ses assassins! Ma co avain nus fatg quai? Co essan nus stads buns da baiver or la mar? Tgi ans ha dà la spungia per sfruschar davent tut l’orizont? Tge avain nus fatg, cur che nus avain schlià il sulegl da la terra?» Pli tard en il Zarathustra arriva Nietzsche tar la diagnosa sociologica nunsentimentala: «Ina gia era il fraud vi da Dieu il pli grond fraud, ma Dieu è mort!» Ed ussa racolta quest grond successur da Kant il fritg da la planta tissientada per tut l’avegnir, sch’el cuntinuescha cun in tun quasi lapidar, ma en ina direzza insuperada: «Cun quai eran morts era ils frauds.» Nietzsche conceda dentant diplomaticamain, gea quasi precautamain: «L’eveniment sez è bler memia grond, memia distant, memia ordvart il dun da registraziun da blers, per ch’era mo la nova possia gia vegnir numnada sco arrivada.» Cun quai eran morts era ils frauds: Cun questa etichetta pudess ins pelvaira entitular commensuradamain plirs chapitels da l’istorgia dal ventgavel tschientaner. La furmaziun clandestina dals fundaments «kantics» po senz’auter daventar inquietanta.