In’empernaivla chalur en la fabrica da chandailas
Nossadunnaun ha ina veglia tradiziun d’elavurar tschaira – i dat anc 
duas fabricas

Da Claudia Cadruvi, ANR

Ordadora bischi. Ed en la fabrica èsi chaud e bun. Igl è insatge lom en l’aria. La savur da parafin. Ma era insatge dultsch. Quai è la tschaira d’avieuls. Sa sch’igl è questa savur dultschina che derasa insatge sco ruassaivladad en la fabrica da chandailas? Era sche las maschinas fan in pau canera, na regia nagina hectica en questa fabrica a Nossadunnaun. Ins ha l’impressiun ch’i saja in’empernaivla lavur che las 25 persunas emploiadas han da far vi da lur maschinas, ma per part era a maun.

Fabricaziun en stiva
La fabricaziun da tschaira a Nossadunnaun ha ina lunga tradiziun che va enavos enfin tar la fundaziun da la claustra il 934. Oz datti duas fabricas da chandailas en il vitg. Quella dad Otmar Lienert exista gia dapi 1828. Il 1906 ha il basat cumprà l’interpresa. Ins na dastgia dentant betg cumparegliar la situaziun da pli baud cun quella dad oz, conceda Lienert. Ses antenats producivan lur chandailas e devoziunalias en ina stiva. Els avevan sulet in u dus emploiads. Da lez temp faschev’ins chandailas quasi be per las baselgias, las claustras ed ils pelegrins. Ma era da lezzas uras avevan ils Lienert’s gia agens cumiss che gievan a far amogna lur products da tschaira per l’entira Svizra enturn.

Per clientella grischuna
Pir suenter la segunda guerra mundiala ha la glieud cumenzà a cumprar dapli chandailas per il diever privat. Perquai pia ha il bab da Lienert pudì bajegiar ina fabrica. Otmar Lienert sez ha lura engrondì il manaschi avant otg onns. Cun las grondas fabricas da l’exteriur na po Lienert sa chapescha betg concurrenzar puncto pretschs. Tar el vegnan tschertas lavurs anc adina fatgas a maun, e quai custa. Ma Lienert po persuenter ademplir giavischs particulars. «Sch’ina ustaria giavischa per exempel ina chandaila d’ina colur che va exact a prà cun la decoraziun da maisa, lura pudain nus far quai senz’auter.» En l’atelier, nua ch’i vegn fabritgà chandailas cun maletgs stampads u relievs, èsi da chattar chandailas ch’èn vegnidas decoradas a posta per clientella dal Grischun. I dat p. ex. chandailas cun maletgs da Nossadunna da la glisch a Trun. Ma era l’Uniun da Lourdes Surselva ha empustà tar Lienert. «La claustra da Mustér tutga era tar noss clients.» E la claustra da Müstair? «Anc betg», deplorescha il patrun. 

Trais sorts tschaira
Las chandailas per il diever privat èn fatgas da parafin. Lez è in product or dad ieli mineral. Per il champ liturgic dentant ston las chandailas cuntegnair 55 pertschient tschaira d’avieuls. Questa tschaira retiria la fabrica da l’exteriur, di Lienert. I na dettia numnadamain nagins apiculturs svizzers che furneschian tschaira. In pievel da 30 000 avieuls fetschia ad onn radund 270 grams tschaira, emprova Lienert de declerar la valur da questa materia. La terza sort tschaira è il stearin, che sa cumpona da grass vegetal u grass d’animals.

20 grams enfin 10 kilos
Las chandailas da Pasca dals Lienert’s paisan diesch kilos. Las pli pitschnas, las chandailas d’unfrenda, paisan 20 grams. Tranter quests dus extrems exista in’entira paletta da grossezzas e lunghezzas. Da vegl ennà differenzieschan ins quatter guisas da chandailas. I sa tracta da duas sorts che vegnian pressadas cun pulvra da tschaira. Lura datti las chandailas sfunsadas, ch’ins bogna il lamegl pliras giadas en la tschaira rara. Tar la quarta moda da far chandailas tira ina maschina lunghezza lamegls pliras giadas tras il bogn da tschaira. Tranteren vegn la chandaila mintgamai sfradentada sin tarmentas rollas per ch’ella possia en il proxim bogn puspè tschiffar si blera tschaira chauda. Il davos, cura che la grossezza giavischada è cuntanschida, vegn la «chandaila» da plirs meters tagliada en tocca. La maschina dals Lienert’s tira en in turnus da lavur mintgamai quatter chandailas d’ina lunghezza da 100 meters.