Tge fa e nua va l’UE?

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La regenza regiunala da la Val d’Aosta envida mintga onn la direcziun e la giuventetgna studentica da l’Institut europeic da studis superiurs internaziunals (IESSI, Nizza) ad organisar in colloqui politolog, en in hotel adattà per congress, davart ina dumonda colliada cun il regiunalissem. La 22avla ediziun da lezs «entretiens» («raschienis») han ins gist deditgà al connex tranter las gestiuns regiunalas, las naziunalas e quella da l’Uniun europeica (UE). Ils participants studentics derivavan da Frantscha, Germania e Moldavia (mintgina 4), Bulgaria (3), l’Italia, Rumenia ed Ungaria (mintgina 2), l’Austria, Benin, Estonia, Giapun, Lettonia, Maroc, Mexico, Pajais bass, Pologna e Portugal (mintgin 1). Tranter ils docents sa distinguevan Claude Nigoul, il manader nunstanclentaivel da talas dietas, sco era sia collega da l’IESSI Esther Zina, vicedecan Ernest Weibel (Neuchâtel), l’anteriur minister beltg Jean-Maurice Dehousse, pli baud president communal da Liège (Vallonia), ed Enri Feraud, parsura da l’Uniun provenzala (UP). 

Vesair l’activitad da Bruxelles 
Las discussiuns sa basavan sin la versiun franzosa1) d’in «Cudesch alv» (CA) publitgà da l’UE, en tut ses linguatgs uffizials, davart l’atgna gestiun. Il prolog fa endament t. a. ch’il pievel da la Republica d’Irlanda ha refusà en zercladur il patg da Nizza per la midada dals fundaments da l’UE: «Ils manaders politics da tut l’Europa sa chattan oz avant in vair paradox. D’ina vart spetgan ils burgais europeics da lezs manaders soluziuns per ils gronds problems da nossa societad. Da l’autra vart sa fidan ils medems burgais adina pli pauc da las instituziuns e la politica (…). Parlaments e regenzas naziunalas fan stim da lez problem, fitg acut tar l’UE. Blera glieud enclegia strusch il funcziunar cumplitgà da l’UE e manegia adina dapli ch’ella na possia accumplir la politica giavischada. Ins resenta savens ch’ella saja memia lontana e chatschia en il nas dapertut. Il «na» irlandais ha palesà las con-sequenzas pussaivlas da lez problem tar blers umans. Quai n’han ins betg percurschì be cun il resultat dal referendum, mabain era cun la pitschna participaziun ed il livel bass da la discussiun avant la votaziun. Da l’autra vart spetg’ins era da l’UE ch’ella traja a niz sco nagina autra las pussaivladads da svilup economic ed uman che la globalisaziun porscha, e ch’ella sa fatschentia cun las dumondas da l’ambient, la dischoccupaziun, la segirezza da l’alimentaziun, la criminalitad ed ils conflicts regiunals. Ins vul vesair l’activitad da l’UE tuttina cler sco quella da las regenzas naziunalas (…). Il CA vul spalancar ils andaments politics da lezza per segirar ina participaziun pli largia da burgais ed uniuns a l’elavuraziun e l’applicaziun da sia strategia» (p. 3). Durant il colloqui han ins cumpareglià stadis centralisads e sistems federals, cumprovond la superiuradad da quests, pli manaivels als burgais. Ins ha examinà manidlamain ils rapports tranter la confederaziun ed ils chantuns, tranter la Belgia e sia regiun Vallonia, tranter Canada e Germania d’ina vart e lur stadis federativs da l’autra. Weibel ha fatg endament il politicher e scriptur Richard Nikolaus cont Coudenhove-Kalergi (1894-1972) e ses cudesch memorabel «Paneuropa» (1923). Feraud ha crititgà ch’il minister franzos d’educaziun vul reglar da surengiu l’instrucziun dal provenzal a scola empè da la surlaschar a la cooperaziun da las instanzas regiunalas dal vast intschess pertutgà, cun ses idioms multifars, da las Alps enfin a l’Ocean atlantic, da Vichy enfin a las Pireneas. 

Senza etica na vai betg 
Ils pleds cun l’orizont il pli vast èn vegnids d’Esther Zina, punctuond che l’indifferenza creschenta e l’individualissem adina pli exclusiv stoppian vegnir cumpensads da valurs eticas per far endament l’interess general. Pli tard ha’la survegnì l’occasiun da sclerir ses parairi. Dehousse ha numnadamain sa smirveglià da questa constataziun dal CA (p. 17): «La societad civila è impurtanta perquai ch’ella lubescha als burgais d’exprimer lur quitads e ch’ella presta ils servetschs che la populaziun basegna. Las baselgias e cuminanzas religiusas duain purtar in’atgna contribuziun.» Dehousse: «Jau na chapesch insumma betg il connex tranter lezzas dumondas e las baselgias.» Sin quai Zina: «Questas basegnainsa perquai ch’ellas sco emprimas ans han mussà l’etica.» Dehousse: «La part dal mund nua che religiuns paisan dapli sin la politica è l’Orient mesaun; lez n’è segir betg exemplar per nus.» Il temp n’ha betg pli tanschì per discutar enavant quella dumonda. Durant il gentar da cumià ha ina suprastanta da l’UP, anteriura inspectura da scola en las Alps da Provenza, dà raschun cun persvasiun a Zina, punctuond che nus na sappian integrar ils immigrads d’autra cultura, cunzunt ils musulmans, en ina societad senza valurs eticas cuminaivlas. «Dar ina valur a las valurs (…) na fa grondas pretensiuns be a la persuna, mabain er a la vita publica. La libertad en in stadi da dretg duess (...) vegnir puspè la finamira la pli auta; in tal urden è francà cun normas pli fermas, ina schientscha pli clera da l’atgna responsabladad, la prontadad da s’engaschar per l’interess general, la renconuschientscha da l’autoritad giustifitgada e finalmain disposiziuns legislativas»2). 

La tur sur la brentina d’atun 
Igl è evident che la crisa actuala da l’UE, a la fin dals quints, deriva da la mancanza da solidaritad. En num da tge u da tgi duessan stadis commembers renunziar a lur dretg universal da veto e sa mussar solidars envers ils candidats liberads dal communissem, acceptond en lur favur ina sminuziun da lur atgnas subvenziuns? Cunzunt la Frantscha, Italia e Spagna frainan per-quai l’adesiun da Pologna, Tschechia ed Ungaria, schebain che lezzas han cuntanschì il livel giavischà. Quest maletg da Martigny/VS zuppà en la brentina d’atun gida ad encleger la situaziun da l’UE. Lezza duain ins s’imaginar entamez las vignas da l’emprim plaun che simboliseschan ina legria ed aivrezza mumentana ed il barbagiat che suonda; gia avant onns ha president Václav Havel, en ses discurs memorabel da Salzburg, allegà il «barba-giat» dal pievel tschec suenter la fin da la dictatura. La tur da La Bâtiaz sin il maletg, bajegiada sin cumond da Peder cont da Savoia (1203-1268), represchenta la finamira etica, in’Europa da naziuns e pievels solidars en stadis da dretg, sin il fundament d’ina antica cultura. La tschajera tranteren impedescha dentant da vesair il trutg che maina sin il crest dal chastè e che pir il sulegl vegn ad illuminar. Ils culms impressiunants ed intransibels en il fund simboliseschan ils cunfins natirals da mintga interpresa umana. 

1) Commission des communautés européennes, Gouvernance européenne. Un livre blanc. Bruxelles, 25 da fanadur 2001 (428 final). 
2) Kurt Müller, Als das Maß verloren ging, en: NZZ, 28 da november 2001, p. 15.