La religiun d’ina milliarda umans
Per in ramadàn senza attatgas militaras

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

«Il president dal Cussegl-baselgia evangelic per l’entira Germania, preses Manfred Kock, ha pretais ch’ins pondereschia ina suspensiun dal fieu tar las attatgas militaras en l’Afghanistan durant il ramadàn, il mais da curaisma da l’islam. El ha avert la sinoda 2001 schend ch’ils Stadis Unids e lur alliads n’hajan enfin ussa betg pudì persvader la populaziun dals pajais musulmans ch’ins na cumbattia l’islam, mabain terrorists. Quai pudess ins exemplifitgar cun ina suspensiun dal fieu; plinavant pussibilitass quai (…) da far dapli per ils fugitivs en l’Afghanistan»1). Lez giavisch han gia exprimì plis stadis musulmans, cunzunt il Pachistan e l’Egipta, sco era Benita Ferrero-Waldner, ministra dals affars externs da l’Austria, in pajais che tgira amicizias orientalas dapi il temp da chancelier federal Bruno Kreisky (1911–1990). Il ramadàn, il novavel dals dudesch mais lunars musulmans, entschaiva quest onn suenter la proxima glina nova, pia ils 16, e dura enfin als 14 da december. Tge vul dir lez mais per tgi che pratitgescha l’islam? In bun lexicon davart questa religiun2) dat detagls sur da quai. 

In mais lunar da gigin 
Il pled «islam», parent da «salàm» («pasch»), vul dir «suttamissiun voluntara [a Dieu]». Questa tenuta vegn punctuada dal Coràn, il cudesch sontg da l’islam; ses emprim chapitel, la «fàtiha» («segl da la porta»), cun be set vers, tuna uschia: «En num da Dieu benefizient e plain misericordia, laud a Dieu, il signur da tuts munds! (…) El è il retg dal giuvenessendi. Tai adurainsa, Tai supplitgainsa d’ans gidar! Ans maina sin il trutg dal spendrament, il trutg da quels che Ti has sazià cun Tes benefizis, da quels che n’han betg merità Tia gritta ed han sa pertgirads da l’errur!» (p. 304). L’islam pretenda pia obedientscha, cunzunt areguard tschintg cumandaments fundamentals, ils «tschintg pilasters». L’emprim prescriva da professar sinceramain la cardientscha cun la frasa: «I na dat nagin auter dieu che Dieu, e Muhammed è il mess da Dieu». Il segund oblighescha d’urar tschintg giadas al di, t. a. recitond la «fàtiha» mintga giada. Il terz pertutga l’almosna, il quart il pelegrinadi a la citad sontga da Mecca (oz en l’Arabia Saudita) ed il tschintgavel il gigin durant il ramadàn, mintga di dapi ch’i fa di, enfin al tramunt dal sulegl. L’onn musulman ha be 354 u 355 dis. Il gigin da 2001, cun dis curts, è relativamain lev; pli grev è’l cur ch’il ramadàn croda en matg e zercladur cun lur dis lungs. L’oblig da far curaisma vala per mintga musulman saun, um e dunna, davent da la pubertad, e cumpiglia il scumond da mangiar, baiver, fimar e far l’amur. «Il ramadàn è il mais nua che la fom fa endament als ritgs ch’i dat paupers. El è in mais per trenar la voluntad e, tar ils megliers, per urar e studegiar la religiun. Durant la notg dominescha in’atmosfera da festa, cunzunt en famiglia (…), visitas e tschainas (…). Il ramadàn vul dir per blers in plaschair profund e per la cuminanza in factur d’unitad» (p. 723). Durant la «notg dal destin», dals 26 als 27 da ramadàn, commemoresch’ins cun uraziuns spezialas l’emprima revelaziun dal Coràn a Muhammed. 

En Catalugna avant milli onns 
Ils Stadis Unids fan valair ponderaziuns militaras per motivar la refusa d’interrumper ils bumbardaments durant lez mais. I emblidan questa maxima da Karl von Clausewitz (1780–1831): «Far guerra vul dir far politica cun auters meds». A lunga vista duess l’occident metter pais sin bunas relaziuns cun passa ina milliarda musulmans, da Senegal enfin a l’Indonesia, da Nigeria enfin al Sindschiang uigur e da Tansania enfin a Tatarstan. Quai valess segir dapli che bumbardaments che na paran da manar nagliur. President George W. Bush ura gugent avant cameras da televisiun. El duess far endament ch’ins pratitgava gia la Pasch da Dieu en l’Europa cura ch’i na deva ni Stadis Unids, ni Afghanistan, ni Pachistan, ni Svizra, ni chantun Grischun… e gnanca la Spagna. L’onn 1033 dominava l’islam bunamain enfin a Barcelona. Ins gieva en claustras benedictinas da Catalugna per studegiar l’astronomia e l’aritmetica dals Arabs. Avat Oliba OSB (971–1046), fundatur da Montserrat ed uvestg da Vic, ha rimnà en questa citad la classa politica catalana per confermar la Pasch da Dieu, instituziun naschida 989 a Charroux sper Poitiers. Il document da Vic «enumerescha ils animals dumestis che la pasch protegiva da cuntin, numnadamain chavals, bovs, vatgas, vadels, asens, mils, nursas, agnels, bucs, chauras ed ansiels, pia il muvel da raz e la manadira (…). La segunda part (…) extenda il scumond da far guerra a bleras festas dal chalender liturgic, da l’advent enfin ad otg dis suenter Bavania, da la curaisma enfin ad otg dis suenter Pasca, da l’Ascensiun enfin ad otg dis suenter Tschuncaisma, (…) las trais festas da Nossadunna e quellas dals dudesch apostels, (…) s. Lurentg, (.…) s. Gion Battista, s. Mit-gel, s. Martin (…) e Numnasontga. La pasch cumpigliava era las vigilgias da tut lezzas festas (…). Quella nova Pasch da Dieu limitava zunt l’acziun violenta da las armadas feudalas»3). President Bush duess meditar l’exempel da Catalugna avant in millenni. In teolog tschec commentescha: «Il cristianissem ha chalà da vulair dominar ideologicamain la societad. Gist lezza libertad al pussibilitescha dentant da reflectar puspè davart sias ragischs religiusas e davart valurs oriundas sco la solidaritad e la spiritualitad. Forsa pudess el trair a niz questas ritgezzas per dialogar cun l’islam»4). 

1) Kock: Bombenangriffe unterbrechen, en: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 5 da november 2001, p. 5. 
2) Encyclopædia Universalis, Dictionnaire de l’Islam, religion et civilisation. Paris (Albin Michel, ISBN 2-226-09419-9) 1997. 
3) Gener Gonzalvo i Bou, La Pau i la Treva a Catalunya. Barcelona (Edicions de La Magrana, ISBN 84-7410-243-X) 1986, pp. 25-26. 
4) Tomás Hálik, Eine Frage des Stils, en: Neue Zürcher Zeitung, 2 da november 2001, p. 61.