Fascinaziun utschels 
Il nov cudesch da la seria «Egls averts» è cumparì 

Da Flurin Andry/ANR

Tgi sa che l’utschè deriva dal dinosaur? Quantas sorts dad alas d’utschels datti en sasez, e tge funcziuns hani? Questas e bleras autras infurmaziuns chattan ins en il cudesch «Utschels» ch’è gist cumparì. Ils utschels han adina gia fascinà ils umans. Il patratg da pudair far il medem sco quels animals, da stender la bratscha e sgular davent – quel siemi è fitg vegl. Quai mussa per exempel la ditga dad Icarus ch’era crudà en la mar suenter ch’el era sgulà memia da-strusch al sulegl. Ma er Leonardo da Vinci aveva empruvà da crear maschinas che sgulassan sco ils utschels. I dat er ozendi blers amaturs ed experts dad utschels, la glieud enconuscha per regla pli bain ils nums da quels animals che quels da flurs ed ervas. A quest tema popular sa deditgescha il nov tom da la collecziun «Egls averts». 

Cun bellas illustraziuns 
«Utschels – Lur mund fascinant, lur abitadis e lur moda da viver» da David Burnie è ina traducziun or da l’englais en rumantsch grischun. Sco il davos tom da quella seria – «Futur» da Michael Tambini ch’era cumparì l’onn passà, è er quest cudesch in product da la chasa editura Dorling Kindersley da Londra, dal 1988. L’emprim dals 29 chapitels quinta da l’istorgia da l’utschè, da sia derivanza dal dinosaur a l’archaeopreryx fin tar l’utschè d’ozendi. I vegn mussà il skelet da l’utschè e declerà il senns da l’animal, surtut ils egls, ma er las ureglias èn sviluppads fitg bain. En il cudesch vesan ins er quantas differentas furmas dad alas ch’i dat: Alas per sgular spert, per crivlar, per far stortas… Er la cua è tar mintga sort d’utschè in zic autra. I vegn explitgà co ch’ils animals tschertgan partenaris, co ch’els fan il gnieu e tge sort dad ovs ch’els mettan. Ina seria da bellas fotografias mussa la na-schientscha d’in pulschain, il qual dovra passa ina mes’ura fin ch’el è or da la crosa. Attractivas èn er las fotografias dals pitschens en ils gnieus, ils pulschains che survegnan pir las emprimas plimas. 

Explitgà e descrit tut en rumantsch 
Il cudesch è ina coediziun da l’Uniun Rumantsch Grischun e da la Lia rumantscha (LR). La traducziun ha fatg Manfred Gross. A la fin dal cudesch sa chatta il glossari. Quai è in glossari monoling, quai vul dir ch’ils terms rumantschs in zic pli difficils vegnan declerads, descrits en rumantsch. «Accelerar» per exempel vegn explitgà cun «augmentar la spertadad, far ir pli spert», «conic» cun «en furma da cugn», «termica» cun «current d’aria chauda che munta» e «zaidla» cun «chavel u pail dir e gross». Uschia nun han ins betg basegn dal tudestg per explitgar ils pleds. Tenor Manfred Gross s’adresseschan ils cudeschs da la seria «Egls averts» a tut quels che s’interessan per ils differents temas, «oravant tut dentant èn els adattads per las scolas: Cun quels cudeschs pon far las scolastas ed ils scolasts lecziuns grondiusas». Ils auturs ed editurs pondereschan perquai quant enavant ch’ins pudess sviluppar models da lecziuns per introducir las tematicas en scola, sco quai ch’els existan gia per las versiuns en tudestg. 

Grazia a la tecnica moderna 
Ch’el saja adina puspè fascinà da la traducziun moderna, ha manegià Felix Giger, il chauredactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun: «La chasa editura a Londra ans trametta l’entir cudesch, cun tut las illustraziuns sin discs cumpacts, e nus remplazzain il text englais cun la translaziun rumantscha.» En il proxim pass vegn fotografà il text rumantsch, «e quellas fotografias tramettain nus enavos en Engalterra». Stampà vegn il cudesch alura a Singapur u er a Hong Kong. «Grazia a la tecnica moderna èsi pussaivel da realisar questas traducziuns er or dal puntg da vista economic.» Sco ch’el di han ins l’intenziun d’edir proximamain anc ulteriurs da quests cudeschs cun il tema «natira». «Suenter midain nus forsa tar il tema «istorgia» ed alura tar las scienzas natiralas sco la «fisica» per exempel.» Ils cudeschs vegnan translatads en rumantsch grischun perquai che la chasa editura pretenda in’ediziun minimala da 2000 exemplars, «e co fatsch jau da vender 2000 exemplars per exempel en surmiran, u en puter…»? 

Utschels, collecziun Egls averts, text da David Burnie, translaziun da Manfred Gross, coediziun Uniun Rumantsch Grischun e LR, Cuira 2001. Da retrair per frs. 24.50 tar la LR, 081 258 32 22/vendita@rumantsch.ch u tar las librarias che vendan cudeschs rumantschs.