Decleranza d’amur per ina val grischuna
In cudesch per amis da la Val Fex e per glieud che less daventar quai 

(anr/vi) La Val Fex – be ina da las bleras vals grischunas? Na, insatge tut spezial. Quest sentiment survegn ins almain, sch’ins legia il cudesch ch’è cumparì quest mais en la chasa editura Haupt. Simplamain «Val Fex» è il titel dal cudesch. Trais auturs, ch’enconuschan e charezzan quest ambient, han scrit il cudesch. El cuntegn blers detagls davart las pitschnas miraclas da la natira, descripziuns da persunalitads ord la val e cunzunt bellas fotografias da Flurin Camenisch e Guido Schmidt. 

La rauna che siglia tras la naiv 
Flurin Camenisch descriva en l’emprima part la natira e cumenza cun las particularitads topograficas. Ins intervegn che l’Europa e l’Africa s’inscuntran en la Val Fex, quai sa chapescha sut aspects geologics. Cun acribia sa deditgescha Camenisch als animals. Era als pitschens conceda el plaz. Uschia descriva el co las raunas siglian la primavaira tras la naiv vers ils puzs e lajets, nua ch’ellas sfundran en l’aua da quatter grads celsius, «senza survegnir in schoc da la fradaglia». Era a la pitschna mieur-sfuigna sblatga deditgescha l’autur in chapitel. Ella surviva schizunt sin 2500 meters sur mar. En in auter chapitel legian ins ch’il chavriel è in veritabel gourmet e nas fin. Camenisch fascinescha il lectur era cun ils pitschens stgazis da la flora: La moffa da crap, la barba-pign u las pli finas flurs che creschan en autezzas crivas. Fendacrap, glinera alpina, giansauna curta èn ils bels nums da las flurs ch’il viandant na remartga strusch tranter las plattas da crap. 

Pli baud alps da nursas 
La Val Fex e la Val Fedoz sajan stadas antruras alps da nursas. Quai sa resultia gia dals nums da las duas vals, scriva Diego Giovanoli. In document dal 1303 menziunescha l’emprima giada il bain da purs Curtins. Quest bain sa cumponiva d’ina chasa, d’in clavà, d’in uigl da nursas, d’in iert e schizunt d’ina atgna tegia d’alp. Giovanoli s’imaginescha ch’ils purs da Fex tegnevan en quest temp gia vatgas da la razza grischa. I deva purs che vivevan sur onn en la Val Fex. Ma era purs – cunzunt da la Bregaglia – che vegnivan be durant la stad a far ils funs. «Questa maschaida d’urbanisaziun da la Val Fex è ina raritad en la regiun da las Alps», scriva Giovanoli. 

Alpinist e dus picturs 
L’autur Duri Stupan fa en ses texts in’excursiun en la preistorgia e suenter era tras il temp dals Romans. El sa basa sin datas generalas da l’istorgia da l’Engiadin’Ota. La baselgia «Fex-Crasta» dal 15avel tschientaner vegn descritta detagliadamain. La patruna-baselgia saja la sontga Margaretta, supponan ins sin fundament da vegls documents. Oz fan ins gugent nozzas en la baselgia romantica. Na sulet indigens maridan là, anzi era glieud da l’ester vegnan a far festa. 
Intgins interessants chapitels chatta ins sin las davosas paginas. Là preschenta Stupan tschintg persunalitads che han influenzà il destin da la val u che han laschà enavos clers fastizs. Christian Klucker (1853–1928) è stà guid da muntogna. Pli che 3000 culms ha el ascendì en Frantscha, en l’Italia ed a Canada. 26 primascensiuns ha el fatg – era en il conturn da la Val Fex. 

Protectur e geolog 
Il hotelier Gian Fümm (1879–1956) vegn descrit sco protectur da la val. El haja instradà ad uras in turissem moderà ed impedì che las massas destrueschan la quietezza e natira. 
Impressiunanta è plinavant la vita dal pictur Samuele Giovanoli (1877– 1941). In auter pictur che ha chattà ina segunda patria en l’Engiadina è Ernst Rinderspacher (1879–1959). Sias pli expressivas lavurs ha el stgaffì en la Val Fex. Era il geolog Rudolf Staub (1890– 1961) è stà fascinà da la cuntrada ed ha bajegià là sia chasa sin in grip solid.