Bajegiar punts cun respect
György Konrád, Premi internaziunal Carl 2001

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Mintg’onn dapi 1950 surdat la citad tudestga d’Aachen il Premi internaziunal Carl a persunas natiralas u moralas ch’èn sa fatgas meritaivlas per concordia ed uniun aifer l’Europa. Il premi porta il num dal retg francon Carl il grond (747–814), mort ad Aachen, quel «imperatur roman» ch’ins vesa represchentà en la baselgia claustrala da Müstair. 1984 ha il pievel da Luxemburg sco persuna giuridica survegnì lez premi, 1989 frar Roger Schutz, fundatur svizzer da la cuminanza religiusa da Taizé (Burgogna), 1991 il scriptur tschec Václav Havel, oz president da ses pajais. Questa primavaira ha Aachen puspè undrà in scriptur, «in umanist europeic, in cosmopolit che bajegia punts per giustia e reconciliaziun»1), l’ungarais György Konrád, suprastant dal PEN-Club internaziunal e parsura da l’Academia dals arts a Berlin. El ha pia pudì preschentar sia visiun da l’Europa al public da noss continent, l’emprim survegnind il premi il di da l’Ascensiun en la chasa-cumin da la veglia citad imperiala, lur ils 10 da zercladur en l’emissiun «International» da Radio DRS. 

Varietad da cultura ed unitad da dretg 
Konrád è naschì 1933 sper Debrecen en l’Ungaria da l’ost. Sco la cuntrada da sias ragischs numna’l la regiun istorica da Bihar/Bihor, partida dapi 1920 tranter Ungaria e Rumenia. El è pia, sco Havel, figl da quel intschess istoric ch’univa passa in tozzel pievels tranter las Carpatas e l’Ortler, tranter Saxonia e Montenegro: «San ils Tudestgs e Franzos ch’igl ha dà ina giada, per uschè da dir, ina versiun pli pitschna da quella cuminanza europeica ch’i discutan? Ina vita en diversitad culturala, en unitad economica e giuridica deva gia qua (…). En la monarchia austriaca ed ungaraisa vivevan var quindesch pievels in sper l’auter, e cunzunt quels gidieus che han appurtà ina creativitad speziala ed averta al mund»2). Quests pleds d’in scriptur sloven d’oz sa cunfan fitg bain cun Konrád che, en lezza emissiun dal Radio DRS, ha fatg endament sia atgna derivanza gidieua e ses cumpogns da scola morts ad Auschwitz. Konrád siemia d’in’Europa che derasia il senn da responsabladad per carstgaunadad ed umanitad. Ad Aachen ha’l dissegnà ina punt tranter sia visiun e la realitad d’oz; ses pled è vegnì publitgà en versiun tudestga3). 

Per ina suveranitad europeica 
Konrád ha fatg atras la guerra, il reschim dals nazis en l’Ungaria 1944 e lur l’invasiun sovietica che ha sfurzà si in auter totalitarissem ad ina gronda part da noss continent. Sia conclusiun: «In’uniun da l’Europa fa da basegn, per che nus chalian cun la tradiziun millennara da cumbats sanguinus (…). Avant 1200 onns ha Carl il grond sco emprim unì ils babuns dals Tudestgs e Franzos sut ses scepter. Perquai dastgainsa cun raschun preziar la prestaziun che ses num simbolisescha, numna-damain la diminuziun da la rivalitad tranter Germania e Frantscha sut l’ensaina d’ina suveranitad europeica cuminaivla (…). Il medem naziunalissem virulent che resguardava las minoritads sco inimias ha chaschunà domaduas guerras mundialas (…). Quest continent pon ins traversar spert en aviun (…). Igl ha vulì millennis d’istorgia dira per encleger che la diversitad na giustifitgescha la guerra. Pir a l’entschatta da quest terz millenni nu stuainsa temair ina nova guerra mundiala (…); quai è in sentiment nov. La realitad europeica ans stimulescha da renconuscher cun respect la varietad e diversitad.» 

Collectar linguas e pajais 
En lez spiert truescha Konrád severamain la politica dal Vest en il Balcan. En il Radio DRS ha’l crititgà ch’ins n’ha betg gidà Ibrahim Rugova, il president da Cosovo, e sia politica da nunviolenza en ils onns novanta. Ad Aachen ha Konrád pretais «ina strategia per gidar l’Europa dal sidost e l’integrar plaun a plaun en l’Uniun europeica [UE] (…). Jau spetg che tuts stadis europeics vegnan baud u tard commembers da l’UE (…). Tge duainsa far per che la cultura europeica, uschè ritga, contribueschia a la schientscha dals Europeans da tuttas naziuns? (…) Lezza varietad sforza noss patratg da duvrar models pluralistics (…). I nascha in gener nov da rimnaders, quels che collecteschan linguatgs e pajais ed als resguardan sco lur pertge ch’els han vivì cun lezs linguatgs e pajais.» 

Na a la demenza naziunalista 
Konrád va vi e nà tranter Berlin e Budapest. El mussa pauca chapientscha per quels naziunalists che vulan ir enavos ina via solitaria. Quai ha’l ditg ad Aachen, pia en la Germania dal vest, a paucas minutas d’auto da Belgia e dals Pajais bass: «Blers Europeans sustegnan l’ideal d’ina cuminanza pli stretga ch’ans spendrass pertge ch’ella fiss be nossa, numnadamain la naziun, l’etnia u la confessiun, pia l’adesiun amuraivla e desperada a la part pitschna en opposiziun encunter la gronda unitad (…). Sche l’idea curaschusa sfundra en il disgust provinzial, sche las modas spiertalas variablas isan las bunas raschuns da l’integraziun europeica, lura cumparan ils portavuschs d’ina spartiziun en naziuns, e la demenza da pli baud sa derasa puspè». Il scriptur da 68 onns sa drizza sin quai a la giuventetgna: «Ils Europeans pon lura viver en la part la pli gronda dal continent sco burgais cun medems dretgs. Quai schlargia il spazi da viver en maniera considerabla, avrind vistas maidudidas ad ina giuventetgna intelligenta ed energica. Students pon prender part a la concurrenza europeica sch’i vulan quai e han ina savida correspundenta.» 

Umens dals cunfins 
Konrád definescha l’Europa «in moviment, in’acziun, in’interpresa». A lez svilup pon ins contribuir cun l’art: «Tge è quai che tegn ensemen l’Europa? En emprima lingia la cultura e ses artists. Chapital e scienza surrian a l’avegnir ed al curran encunter a tut pudair, ma l’art è quai che collia l’uman cun il passà e cun l’agen domicil.» Quai fa endament il cumponist ungarais Béla Bartók (1881–1945), naschì a Nagyszentmiklós (oz Sînnicolau Mare en Rumenia) e che ha rimnà e lura duvrà melodias ungaraisas e rumenas en sia musica. Era Konrád è in um dals cun-fins; sco tal, e tant pli sco gidieu, senta’l la relevanza dal linguatg e da las vervas e minoritads per l’avegnir da noss continent: «L’integraziun da l’Europa è per gronda part ina dumonda da linguatg. Sco responsabel avess jau quità ch’ins emprendia la lingua dals vischins respectivs, sper l’englais sco vehichel cuminaivel, tramet-tend scolasts giuvens sco giasts per il continent entir. En general san ins plitost paucs linguatgs; quai vala forsa schizunt per ils megliers, jau manegel uffants da minoritads che han stuì emprender era la tschantscha da la maioritad. Il linguatg garantescha la coesiun tranter ils Ungarais en ils differents pajais.» Na lunsch davent da Debrecen datti regiuns rumenas, slovacas ed ucranaisas nua ch’ins discurra ungarais en il mintgadi. Uschia per exempel en la citad da Kosice/Kassa en Slovachia; ses president anteriur, Rudolf Schuster (*1933), oriund d’ina vallada da tschantscha tudestga en las Carpatas, pli baul ambassadur en Canada, è uss il president da stadi. Pli a sid, ad Oradea/Nagyvárád, chapitala istorica da Bihar e center administrativ dal district rumen da Bihor, «resguardan Rumens ed Ungarais senza distincziun sco in dischariel il fatg che la lingia da Schengen pudess prest passar a 12 km al vest da la citad, tagliond tras relaziuns tradiziunalas»4); manegià è il cunfin ch’ils victurs da 1918 han sfurzà si 1920 a l’Ungaria (e quels da 1945 puspè 1947) e che parta anc adina ina regiun istorica. 

Ina maniera da patratgar e d’esser 
Il pled da Konrád reguarda era noss confederads da la Bassa. Co statti là cun «la lingua dals vischins»? «I faschess da basegn da sa chapir in l’auter sur il cunfin da tschantscha. Quai premettess ch’ins penetreschia en la cultura da l’auter. La ministra genevrina d’educaziun, Martine Brunschwig Graf, ha pruvà adumbatten da far chapir a ses collega turitgais ch’il linguatg na saja betg be in med da communitgar, mabain era la porta d’entrada vers ina maniera da patratgar e d’esser (…). [Il franzos, talian e tudestg] èn ver-vas europeicas, e lur intschess en Svizra èn pizs da vasts spazis da lingua e cultura»5). Er a Turitg, Herrliberg ed 
auters lieus duess ins meditar la conclusiun da Konrád ad Aachen: «La societad europeica nascha in pau a la giada, e cun ella la concepziun d’ina naziun da plis plauns. Esser European na vul tuttavia betg dir es-ser damain Portugais, Tudestg u Ungarais (…). Noss inimi n’è betg noss conuman, mabain la limitaziun da noss agen patratg. Lezza limitaziun è quai che m’impedescha; quai n’è betg il conuman.» Pia: «Dieus pertgiri nus da tut las furmas da fanatissem!»6). 

1) Cità en: «Ein Brückenbauer für Gerechtigkeit und Versöhnung», en: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 25 da matg 2001, p. 4 
2) Drago Jancar, Die Welt als Gegensatz begreifen, en: Neue Zürcher Zeitung, 19 e 20 da matg 2001, p. 81 
3) György Konrád, Vereinigung heißt nicht Verschmelzung, en: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 26 da matg 2001, supplement «Bilder und Zeiten», p. I 
4) A[ndreas] O[platka], Ein «Nebeneinander» in Rumänien, en: Neue Zürcher Zeitung, 11 da zercladur 2001, p. 7 
5) Zweierlei Grenzen - zweierlei Nachbarschaft, en: Neue Zürcher Zeitung, 18 da zercladur 2001, p. 9 
6) Ulrich Caflisch, Romontsch e Romontschs sin buna via? en: La Quotidiana, 21 da zercladur 2001, p. 19