«Documents da l’istorgia grischuna»
Ina trilogia da films da la Televisiun rumantscha

Da Flurin Andry, ANR 

Pius Condrau, Hanspeter Lebrument, Hans Caprez – trais umens che han influenzà fermamain il schurnalissem grischun. Ad in grond public a Cuira ha preschentà la TvR glindesdi ses trais purtrets filmads. Trais films documentars, creads da trais differentas persunas en ils ultims trais onns… Glindesdi saira avevan envidà la Televisiun rumantscha (TvR) e la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna (SPCG) in grond public en la Sala da la Chalavaina a Cuira. Suenter il salid da cuss. guv. Claudio Lardi èn vegnids mussads ils trais films da mintgamai 24 minutas che han mussà trais differents aspects dal schurnalissem grischun: Dal 1998 ha fatg Gieri Venzin il film «Condrau – Si e giu a Mustér» e l’onn passà Beat Manetsch il film sur da Hanspeter Lebrument: «Le – Vestas d’in victur». Dacurt ha creà Arnold Rauch il film «Caprez» – Enzatgi sto scriver quei!» Suenter la represchentaziun dals trais films ha discurrì l’anr cun in pèr dals aspectaturs e tuts han ditg ch’ils films hajan plaschì bain e ch’els sajan fatgs da maniera professiunala. 

Anna Ratti impiegada da la biblioteca chantunala: 
Il film da Pius Condrau era la part che nus tuts enconuschain – na be en Surselva aveva in’unica gasetta ina tala pussanza, er las autras eran en ils mauns da las partidas. Hans Caprez è ina legenda, per la sanestra era el il tip da schurnalist ideal. Ma il film che dat il pli ferm da studegiar era quel sur da Lebrument, questa concentraziun da pussanza en connex cun ils meds da publicaziun en in’unica persuna. Suenter avair vis il film han ins da sa dumandar sche quai è bun u betg. 

Heidi Derungs-Brücker manadra dal seminari da mussadras a Cuira: 
Cun vesair il film da Condrau ston ins constatar ch’il mund sa mida. Sch’ins na va betg cun il temp alura vegnan ins liquidads. Quai che m’ha fatg impressiun tar il film da Caprez è che quel ha fatg in svilup ch’ins sto admirar: El ha tant cumbattì ed ussa ha’l chattà la pasch, senza esser frustrà, tissientà. A mai para bun che la TvR fa da quests films, jau avess mo il giavisch ch’els faschessan ina giada er in film sur d’ina dunna. 

Victor Stupan: 
Jau hai gì grond plaschair dal film sur da Hans Caprez, perquai che jau sun dal tuttafatg da quella vart, da la vart dals povers e sun cuntent ch’i exista insatgi che ha quitads per ils povers. I dat er ozendi anc bleras ingiustias, sco p. sex. las pajas tar las VFF, nua ch’il cader survegn bler memia bler. Il film sur da Lebrument mussa bain che quel nun ha mai gì interess per il rumantsch, el vul simplamain far profit. Sch’ins vul però mantegnair il rumantsch ston ins far quai cun il cor e betg mo cun il tscharvè, cun far quints. 

Uorschla Campell cussegliadra da professiun e supervisura: 
A mai haja fascinà da vesair quests trais films in suenter l’auter, els han mussà quant pitschen ch’il ravugl rumantsch è, ed en sasez er il chantun Grischun. Fascinant per mai era er da vesair quant pussanta ch’ina unica famiglia sursilvana pudeva esser, cun agid da la Baselgia. Cun Lebrument han empruvà diversas dunnas da discurrer per survegnir ina meglra posiziun da las dunnas en la pressa, ma senza success. Il film sur da Caprez era impressiunant ed ha sveglià emoziuns. 

Urs Frey cineast, magister da dissegn e geograf cultural: 
Cunquai che jau fatsch sez films m’ha interessà surtut in aspect: Co han ins transponì il tema pressa – en sasez in tema propi na filmic, co è vegnì tractà quel tema en il medium film. Per part ma pareva gartegià, per part er betg tant. A mai han plaschì tuts trais films, il meglier però quel sur da Lebrument, causa ch’il gieu da schah che turnava adina puspè ha dà al film ina structura fitg interessanta. I ma para fitg bun che la TvR fa da quests films. 

Georg Jäger maina gestiun da la SPCG: 
En sasez èn tuts trais films documents da l’istorgia grischuna, che documenteschan las relaziuns da pussanza politica en Grischun, ma er l’istorgia ed il svilup dals meds da massa grischuns. Els èn documents grondius er da l’istorgia contemporana. La TvR fa diever da la schanza ch’ella ha sco televisiun regiunala e s’occupa pli intensivamain e va pli a fund a problems sco p. ex. la Televisiun svizra tudestga. Quai fa bain. Perquai èsi impurtant da dar la pussaivladad er a glieud d’autras linguas da vesair ils films rumantschs.