Vischnancas grischunas: Cooperaziun u fusiun?

Da Heimo Heisch, Chau da l’inspecturat da vischnancas

In’occupaziun seriusa cun l’avegnir da las vischnancas grischunas pretenda enconuschientschas solidas da questa instituziun. Ultra dals fatgs istorics e geografics èsi er necessari da far persenn e da valitar las fermezzas e flaivlezzas da la structura odierna da las vischnancas. A la tschertga dals svilups corrects po gidar in sguard sur ils cunfins chantunals or. Per ina discussiun animada dovri alura er impuls en furma da scenaris e models. Il sequent urden da preschentaziun duai gidar ad iniziar questa discussiun.

I Retrospectiva istorica
La relaziun tranter las vischnancas ed il chantun ha caracterisà l’istorgia ordvart viva da noss chantun Grischun multifar. La situaziun da partenza istorica avant 150 onns ed ils pli novs svilups da la politica da vischnancas durant il davos quart dal ventgavel tschientaner n’èn betg senza influenza per la direcziun da la politica da vischnancas futura. 

1. La situaziun avant 150 onns
Avant 150 onns devi en noss chantun 48 vischnancas. Questas vischnancas giudizialas han giugà ina rolla absolutamain dominanta e quai durant tschientaners. L’entira politica interna, inclusiv la giurisdicziun aveva lieu sin stgalim communal. Per decisiuns da l’entir stadi resp. chantunalas n’era betg decisiva la maioritad da las vuschs dals abitants, mabain la maioritad da las vuschs da las vischnancas. En consequenza da l’adattaziun al dretg federal, spezialmain tras renconuscher la libertad da domicil han las vischnancas giudizialas pers lur dominanza. Cun la lescha davart la repartiziun dal chantun en districts e circuls l’avrigl 1851 è vegnida creada la structura actuala da las vischnancas. Empè da las 48 vischnancas giudizialas han ils circuls surpiglià l’organisaziun giudiziala ed igl ha dà da l’autra vart pli che 220 novas vischnancas ch’avevan fin uss il status da vischinadis. La divisiun en numerusas vischnancas pitschnas e fitg pitschnas è adina vegnida crititgada sco impurtant svilup sbaglià. I n’ha betg mancà intervenziuns politicas ch’èn sa drizzadas envers las vischnancas pitschnas. Ellas han dentant fatg naufragi per motivs da la resistenza vehementa da questas vischnancas pitschnas ch’è stada d’attribuir a lur posiziun politica rinforzada. Quai che las novas instituziuns avevan mantegnì da las anteriuras vischnancas giudizialas era l’auta conscienza da l’autonomia ed ina refusa consequenta da tuttas tendenzas centralisticas. Quai è er stà il motiv, pertge che la repartiziun da las vischnancas n’è betg sa midada, abstrahà da paucas excepziuns, durant pli che 150 onns. Caracteristic per la ferma tradiziun da l’autonomia da vischnancas è il fatg, che la lescha chantunala da vischnancas ch’era gia previsa en la constituziun da 1854 è vegnida concludida dal pievel pir l’onn 1974 suenter ch’ella era vegnida refusada duas giadas ils onns 1945 e 1966. Per quest motiv è l’onn 1974 da fitg gronda muntada per la politica da vischnancas.

2. La politica da vischnancas durant ils davos ventgatschintg onns
A l’entschatta dals onns setanta – curt avant che la lescha chantunala da vischnancas vegni relaschada – è la situaziun da las vischnancas grischunas vegnida taxada per fitg difficila. En consequenza da la basa legala mancanta eran sa sviluppadas en las differentas vischnancas fitg differentas praticas che avevan manà ad ina intschertezza giuridica resp. ad ina inegualitad giuridica. Il punct principal era dentant la depopulaziun rasanta dals territoris perifers. Quest svilup ha gì per consequenza in augment da las vischnancas pitschnas ed ha intensivà la crisa finanziala da quellas. Depopulaziun ed in vegliandrament han manà ad in manco da forzas umanas. Uschia è er s’augmentada l’incapacitad da las vischnancas pitschnas e fitg pitschnas d’ademplir las incumbensas communalas pli e pli pretensiusas en in temp modern. Per schliar quests problems ha il chantun inizià e persequità a basa da la nov creada lescha da vischnancas ina politica fitg activa per rinforzar las vischnancas. Quai 

è succedì cun las differentas mesiras ed ils differents instruments che vegnan descrits sequentamain:

Promover colliaziuns da vischnancas
Tenor las ideas che predominavan l’entschatta dals onns setanta, avess oravant tut duì vegnir prendì in tempo accelerà pertutgant la dumonda da la furma territoriala tras colliaziuns da vischnancas. Las pussaivladads praticas han dentant franà il tempo. Colliaziuns da vischnancas èn vegnidas exequidas be en quels cas, en ils quals las vischnancas pertutgadas èn idas d’accord cun quest pass. Tuttina hai dà tranter 1977 e 1988 sis fusiuns (cf. latiers la part II, chap. 3).

Promover la collavuraziun intercommunala
Damai che numerusas vischnancas fissan surdumandadas d’ademplir lur incumbensas per cas ch’ellas fissan fixadas rigurusamain vi da la tradiziun, èsi vegnì dà attenziun speziala a la collavuraziun intercommunala. La lescha da vischnancas metta uss er a disposiziun ils instruments giuridics per quest intent. Ultra da las corporaziuns regiunalas per propi èn vegnids creads in grond dumber d’ulteriurs consorzis d’interess cun la finamira da schliar communablamain incumbensas sin ils secturs da la scola, da l’allontanament da las auas persas, da la selvicultura, da l’agid en cas da catastrofas e da la protecziun civila. En il fratemp datti en noss chantun almain tants consorzis sco vischnancas (cf. latiers la part II, chap. 2).

Meglierar las structuras administrativas ed executivas
In ulteriur accent impurtant è succedì cun megliurar las structuras administrativas ed executivas en las vischnancas pitschnas. Quai è succedì en vista al fatg che las pretaisas da las instanzas administrativas superiuras e da la populaziun fa pli e pli grondas pretaisas als commembers d’autoritads da milissa. Per quest intent è er vegnida intensivada l’activitad da cussegliaziun tras l’inspecturat chantunal da vischnancas. En quest connex èn sa cumprovadas las chanzlias
parzialas en cumbinaziun cun autras activitads da gudogn u la creaziun d’ina chanzlia communabla per pliras vischnancas pitschnas. Entant che l’onn 1980 disponiva be in tschintgavel da las var 100 vischnancas flaivlas da finanzas d’ina chanzlia, èn vegnidas creadas dapi alura pli che 60 novas chanzlias parzialas. Tras talas mesiras pon ils commembers da las autoritads vegnir distgargiads almain per part da la “guerra da palpiri” ch’è ina orrur per els. Uschia èn er s’augmentadas las schanzas da chattar commembers adattads per las autoritads. Plinavant ha la purschida da prestaziuns da servetsch pudì vegnir megliurada per la populaziun en relaziun cun las autoritads superiuras. La cumplettaziun da l’activitad da chanzlia tras autras pussaivladads da gudogn sco p. ex. il servetsch da posta, il servetsch d’auto da posta, l’uniun da traffic, il negozi dal vitg, han pussibilità da crear plazzas da lavur cumplettas ed ha dà la basa per ulteriuras existenzas da famiglia en las vischnancas pertutgadas.

Augment da las prestaziuns da la gulivaziun intercommunala da finanzas
Ina part impurtanta da la chadaina da las mesiras da promoziun è stada la finala la meglieraziun da la situaziun finanziala tras augmentar las prestaziuns e tras perfecziunar la gulivaziun intercommunala da finanzas. Impurtantas novaziuns èn stadas l’introducziun da la gulivaziun indirecta da finanzas l’onn 1985 che ha permess da graduar las prestaziuns dal chantun tenor la forza finanziala sco er la revisiun l’onn 1993 cun la quala è vegnida introducida la gulivaziun da la forza fiscala sco pli impurtanta cumponenta. La pli nova revisiun porta cun vigur dal 1. da schaner 2000 ina raffinaziun da la clav da la forza fiscala.

Terms impurtants en la politica da vischnancas grischuna
1851 Repartiziun dal chantun (structura actuala da vischnancas)
1872 Constataziun da las vischnancas politicas
1874 Lescha da domicil
1892 Constituziun chantunala (actuala)
1945 Lescha da vischnancas (refusada)
1957 Lescha davart la gulivaziun da finanzas
1966 Lescha da vischnancas (refusada)
1974 Lescha da vischnancas
1985 Gulivaziun indirecta da finanzas
1991 Detretschament da las finanzas
1994 Lescha davart la gulivaziun da las grevezzas
1994 Gulivaziun da la forza fiscala
1999 Clav perfecziunada da la forza finanziala