IV. Scenaris da fusiun sco basa da discussiun (1. part)

Tant il model da fusiun preschentà sco er l’idea per ina soluziun cumbinada sa basan sin la supposiziun ch’i vegnia a dar midadas sin il sectur da las vischnancas grischunas. Per che la discussiun en il senn da l’incumbensa da questa broschura d’infurmaziun possia vegnir iniziada, duain ils scenaris vegnir concretisads e cumprovads cun cifras e fatgs. En il chapitel VII vegn preschentà en quest connex tenor il sistem modular co las 212 vischnancas existentas pudessan vegnir reunidas ad eventualas unitads pli grondas. En quest connex èn vegnidas rimnadas tschertas datas fundamentalas per pli che 1000 pussaivladads da fusiun. Ils singuls scenaris n’èn qua betg fantasias utopicas. Ellas correspundan gia a perimeters enconuschents e cumprovads e quai fin a cunfins da corporaziuns, circuls, fin a cunfins da regiuns. En singuls scenaris sa chattan er puspè las anteriuras dretgiras giudizialas.

1. Il Grischun cun 70 vischnancas
Sch’il chantun Grischun vuless copiar il project tessinais da fusiun, stuess il dumber da las vischnancas vegnir reducì per dus terzs a 70 vischnancas. La charta agiuntada illustrescha quest scenari. Ils aderents dastgassan accentuar las fermezzas d’ina tala soluziun radicala sco suonda: Dretga dimensiun per cuntanscher er in augment da l’effizienza; Cun ina media da 2600 abitants correspundess la grondezza da las vischnancas pli u main a la media svizra; Las novas unitads correspundan ad in territori, cun il qual las fracziuns restantas han in numnader communabel e cun il num dal qual ils abitants pon s’identifitgar. L’abitant da la fracziun da Cauco è abitant da la vischnanca da Calanca, quel da Salouf è abitant da la vischnanca da Surses e quel da Seglias è abitant da la Tumleastga. Sequentamain vegnan descrits uss en detagl insaquants exempels da scenaris concrets da fusiun en differentas valladas. L’elecziun che na duai betg correspunder ad ina glista da prioritad duai dar intgins ulteriurs impuls da discussiun. Igl è tuttavia imaginabel ch’in u l’auter scenari che vegn preschentà oz daventa realitad en il decurs dal proxim decenni. Medemamain èsi dentant er pussaivel che numerusas vischnancas pli pitschnas, periferas dattan la preferenza a la via suletta. Eventualmain è quai Mut u Tenna u er Schlans, Pitasch u Furna. La diversitad ed ils cuntrasts vegnan bain er a definir en il futur la cuminanza da las vischnancas grischunas. Sch’il dumber da las vischnancas grischunas fiss l’onn 2020 insanua tranter 70 e 140 avess gì lieu in process da refurma enorm.

2. Ina vischnanca Val Müstair?
La Val Müstair ha fatg ils davos 25 onns in process da svilup exemplaric. Ils responsabels da la vallada han chapì da cumbinar la purschida statala da promoziun cun iniziativa e spiert d’interprendider e da cuvrir entaifer curt temp in basegn da cumpensaziun enorm sin il sectur da l’infrastructura. Quest process da svilup ha er cumpiglià las structuras politicas e dà a questas dus novs accents fitg differents. D’ina vart è vegnida amplifitgada a moda cumplessiva e multifara la collavuraziun intercommunala e quai oravant tut en il rom da la corporaziun regiunala. Da l’autra vart èn vegnidas equipadas e professiunalisadas parzialmain da nov las administraziuns communalas tant logisticamain sco er concernent il persunal e quai parallelamain a l’amplificaziun da l’infrastructura locala. Domadus process han gidà in pulit zic ad insumma vegnir a frida cun las incumbensas ch’èn augmentadas considerablamain. En quest connex n’èsi dentant betg stà pussaivel d’evitar qua e là structuras betg effizientas ed il fatg che differents andaments èn pauc coordinads. Il clom per refurmas n’è perquai betg inudibel. Sco idea pussaivla persuenter vegn er ponderà davart ina fusiun da vischnancas. La situaziun da partenza actuala en la Val Müstair para dad esser gist predestinada per metter en moviment ina discussiun pli vasta concernent ina refurma da vischnancas.

Dapli tratgs cuminaivels che da quels che separan
La Val Müstair consista da sis vischnancas autonomas da fitg differenta grondezza. Cun 843 abitants è Müstair la pli gronda vischnanca. Sta. Maria e Valchava furman cun 406 resp. 225 abitants il Terzal d’immez. Il Terzal d’aint cumpiglia las vischnancas da Fuldera (125 abitants), Lü 81 (abitants) sco er Tschierv (225 abitants). Malgrà questas differenzas da grondezza e las differentas confessiuns tranter Müstair ed ils dus Terzals d’aint e d’immez han las vischnancas dapli tratgs cuminaivels che da quels che separan. Abstrahà dal fatg che las sis vischnancas appartegnevan avant 150 onns a la medema vischnanca giudiziala furman ellas oz in circul politic, in circul da register funsil ed in circul forestal. En il rom da la corporaziun regiunala na vegnan betg mo tgirads la planisaziun regiunala, ils concepts da svilup communablamain cun la Pro Engiadina Bassa ed ils projects Interreg sur ils cunfins or, mabain schliadas surregiunalmain anc numerusas incumbensas ulteriuras, numnadamain l’allontanament da las auas persas, la dismessa dals ruments, la dismessa dals cadavers, las controllas dals stgaudaments d’ieli ed il transport da baras. Las vischnancas da la vallada han in agen ospital, ina chasa da vegls, in indriz communabel da tir, in museum da vallada ed er in’atgna ovra electrica. En l’agricultura tanscha la collavuraziun da la realisaziun communabla d’ina meglieraziun generala, da bogns regiunals per nursas, in’associaziun regiunala da latg ed in chascharia fin ad ina cultivaziun communabla da las alps. Sin il sectur turistic maina in bus regiunal da sport al territori communal da skis, ed er las uniuns da traffic han lur organisaziun tetgala en la vallada. In zic main spaziusa, mo tuttina intercommunala sa preschenta la collavuraziun sin il sectur da la scola cun trais purtaders per il stgalim inferiur primar e cun dus purtaders per il stgalim superiur. Sin fundament da questa enumeraziun betg finala èsi da sa dumandar, sche las incumbensas singulas che restan tar las singulas vischnancas na pudessan betg vegnir schliadas da cuminanza.

3. Ina vischnanca Bergiaglia?
En Bergiaglia èn vegnidas discutadas ed è ins s’occupà fin uss il pli intensiv da fusiuns da vischnancas. L’onn 1971 è succedida l’incorporaziun da Casaccia en Vicosoprano. In project ch’avess previs l’uniun da tut las tschintg vischnancas dal circul ad ina suletta vischnanca è vegnì refusà a chaschun da la votaziun dal pievel dals 16 da zercladur 1994. Il project da fusiun dà en l’aua ha accelerà silsuenter la fundaziun d’ina corporaziun regiunala l’onn 1997. Ultra da la planisaziun regiunala e da l’elavuraziun da concepts da svilup ha quest’organisaziun tranter auter las sequentas incumbensas: Allontanar ils ruments, pumpiers, ospital regiunal e chasa da vegls, turissem sco er il stgalim superiur da scola. Dasperas procuran tschintg autoritads autonomas e tschintg administraziuns independentas per las ulteriuras incumbensas communalas.

Ils motivs èn anc adina actuals 
Quests motivs che han chaschunà ils davos dus decennis la discussiun publica da fusiun èn er actuals suenter la fundaziun da la corporaziun regiunala. Quai èn d’ina vart ils numerus tratgs communals (ina vallada, ina lingua, premissas socialas ed economicas identicas, in circul, in aut stadi concernent las incumbensas surcommunalas che vegnan ademplidas communablamain). Da l’autra vart è il project da fusiun er vegnì considerà sco schanza per revitalisar la vallada economicamain e socialmain; da rinforzar ella vers anora (tranter auter envers il chantun) e per sa preparar preventivamain per las pretaisas che s’augmentan a las vischnancas sin il sectur da l’administraziun e da l’applicaziun dal dretg. En il pli nov temp èn vegnids vitiers ulteriurs fatgs, uschia las consequenzas da la liberalisaziun dal martgà d’electricitad e la divergenza da la capacitad finanziala da las singulas vischnancas. Da menziunar èn er ils custs administrativs che s’augmentan che – cumulads per las singulas vischnancas – smanatschan da surpassar plaunsieu ils cuts cumparegliabels en vischnancas cun 1500 – 2000 abitants cun pliras fracziuns.

Ina vischnanca ferma cun 1700 abitants
Cun 1700 abitants fiss ina vischnanca Bergiaglia fusiunada classifitgada en la categoria da vischnancas da 1000 fin 3000 abitants. Sia dimensiun fiss cumparegliabla tranter auter cun las vischnancas da Puschlav, Brusio, Puntraschigna, Mustér, Tujetsch, Sumvitg, Mesauc u 
Roveredo. Cun 2396 francs entradas da taglia per persuna fiss sia forza fiscala en la media grischuna. Cun applitgar in pe da taglia unifitgà da 95 fin 100 pertschient da la taglia chantunala simpla fiss la vischnanca a la sava tranter las gruppas da forza finanziala dus e trais. Decisiv per la classificaziun da la forza finanziala dastgass esser il svilup futur da las taglias sin ovras electricas. Ina reuniun da las bilantschas (1997) da las tschintg vischnancas avess per consequenza ina buna situaziun da partenza (basa d’agen chapital suffizienta da 2944 francs per persuna; praticamain nagina debitaziun). In potenzial da spargn fiss da sondar tar l’administraziun.

Ord il rapport da l’Inspecturat chantunal da vischnancas davart la refurma da las vischnancas grischunas.

Cuntinuaziun suonda