Vischnancas grischunas 2000: Situaziun da partenza

1. La situaziun da las vischnancas grischunas en general
La situaziun da las vischnancas grischunas a la midada dal millenni è caracterisada d’ina cumprova positiva da la politica da vischnancas dals davos 25 onns. En quest temp han numerus problems pudì vegnir mitigiads tras mesiras decisas da promoziun e tras ina cooperaziun intensiva e quai senza metter en dumonda la structura fundamentala. Las vischnancas na sa chattan betg en ina situaziun da crisa. Ellas adempleschan lur incumbensas per ordinari bain. En vista al squitsch che s’augmenta che sa manifestescha a moda fitg multifara èsi da sa dumandar, sche las structuras odiernas satisfan per ademplir las incumbensas che vegnan a s’augmentar anc en il futur. 

1.1 Vischnancas rinforzadas grazia a la politica da vischnancas activa
La politica da vischnancas dals davos 25 onns ha gidà considerablamain a rinforzar las vischnancas. Il success po vegnir cumprovà sin differents stgalims: – La depopulaziun ha pudì vegnir franada. La populaziun è s’augmentada en la plipart da las vischnancas cun dretg da gulivaziun da finanzas. Entant che 47 vischnancas dumbravan l’onn 1970 main che 100 abitants, è quai stà il cas l’onn 1998 be anc per 33 vischnancas. En cumparegliaziun cun auters chantuns è il dumber da vischnancas pitschnas dentant anc adina fitg aut. – La situaziun finanziala da la plipart da las vischnancas da gulivaziun sa preschenta en cumparegliaziun cun las ulteriuras vischnancas en il chantun in pulit zic meglier che anc avant 25 onns. Perquai ch’il sistem da milissa funcziuna anc bain èn ils custs administrativs er anc supportabels. La situaziun finanziala da las vischnancas grischunas en general n’è er betg da considerar per nauscha en cumparegliaziun interchantunala. Ils indicaturs eruids a basa dals quints da 1998 disponan en media d’ina stabilitad remartgabla. Dentant s’avra pli e pli la differenza tranter ils tegnairchasas bain situads e quels plitost precars. – Grazia a l’augment da las prestaziuns da la gulivaziun da finanzas ha il medem mument pudì vegnir amplifitgada considerablamain l’infrastructura en la plipart da las vischnancas da muntogna. Autas contribuziuns da subvenziuns e da gulivaziun da finanzas, cumplettadas tras contribuziuns da padrinadi han permess da tegnair a bass la grevezza dals custs restants ed uschia la finanziaziun estra. Il mantegniment da questas ovras è dentant en il futur sulettamain l’incumbensa da las vischnancas. – Il manco da forzas persunalas ha pudì vegnir eliminà almain parzialmain tras installar dapli chanzlias. Ils detretschaments cumplessivs surcommunals mainan dentant puspè qua e là a difficultads da recrutaziun pli grondas per delegads e funcziunaris da consorzis. Sche las vischnancas grischunas s’occupan uss da lur futur, pon ellas far quai or d’ina posiziun da fermezza. Quai na pertutga betg mo lur posiziun finanziala, mabain er lur muntada politica e sociala. Valurs sco participaziun, proximitad al burgais, modestadad ed identificaziun èn anc tuttavia intactas en blers lieus.

1.2 Il dumber e la dimensiun da las vischnancas èn strusch sa midads
Quai che pertutga il dumber e la dimensiun da las vischnancas grischunas n’ha la statistica pudì registrar naginas midadas pli grondas. Il Grischun dumbra anc adina 212 vischnancas. Cun 875 abitants vegn il Grischun superà concernent spessezza da vischnancas be anc dal chantun Giura. Pli ch’in terz da las vischnancas dumbra main che 200 abitants. En questas vischnancas abitan be gist 8138 abitants resp. 4% da la populaziun grischuna, entant che 23 vischnancas cun pli che 2000 abitants disponan da 107 088 abitants u 58% da la populaziun. La structura da vischnanca mussa dentant da pulit grondas differenzas da vallada a vallada. Entant che en Lumnezia, en il Scanvetg, en Calanca ed en la Val Müstair mintga vitg furma ina vischnanca politica, datti er grondas vischnancas cun numerusas fracziuns sin lur territori communal. Exempels persuenter èn Tavau, Mustér, Sursaissa, Puschlav, Schiers, Tujetsch e.a.

1.3 Il squitsch sin las vischnancas s’augmenta
La relativ buna situaziun da partenza na dastga betg laschar emblidar ch’il squitsch sin las vischnancas crescha pli e pli. Quest squitsch sa manifestescha a moda fitg differenta: – Damain entradas: Il retgav da la taglia communala sbassa en consequenza da recessiun, restructuraziuns da la facultad sco er levgiaments ed adattaziuns da taglia. Subvenziuns vegnan reducidas en il rom da programs da spargn. Il guaud porta strusch pli surplis da retgavs. Consegnas da gudogn da las ovras electricas crodan davent en connex cun la liberalisaziun dal martgà d’electricitad. – La finanziaziun daventa pli difficila: Las bancas targlinan da conceder credits e classifitgeschan las vischnancas tenor in sistem da rating rigurus. Las subvenziuns daventan pli raras e vegnan sbursadas cun retard. La prontezza a la prestaziun dals tegnairchasas privats sa reducescha. La finanziaziun tenor il princip dal chaschunader ha cuntanschì en las vischnancas muntagnardas savens il cunfin da la raschunaivladad e pretenda d’impunder meds ordinaris supplementars. – Da las vischnancas vegn pretendì pli e pli: Il burgais fa – mintgamai sco quai ch’el è pertutgà – adina pli grondas pretaisas concernent la qualitad e la quantitad da las prestaziuns publicas. La mobilitad che vegn pretendida dals lavurants e dals scolars augmenta las pretensiuns correspundentas per prestaziuns communalas sco traffic public, rumida da naiv e.u.v. Er l’economia fa pretaisas a las vischnancas. L’economia da construcziun vul incaricas. La branscha turistica pretenda participaziuns ed in engaschament finanzial per garantir las plazzas da lavur. La vischnanca sto er s’engaschar là, nua che la confederaziun ed il chantun resp. lur manaschis da reschia (posta e viafier) vulan reducir lur prestaziuns. La limitaziun dals donns en consequenza da la reducziun da las prestaziuns cuminaivlas vegn pretendida da las vischnancas. – Sforz d’exequir las leschas e da mantegnair las valurs: La vischnanca n’ha naginas letgas che d’ademplir fitg bleras incumbensas (scola, affars socials, sanitad, ambient e.a.) Sin fundament da l’incarica legala executiva è ella obligada da far quai. Tar la necessitad obligatorica resp. tar las incumbensas stringentas appartegna er il mantegniment da la valur da las ovras d’infrastructura. – Augment dals custs dal spazi: Entant ch’ils custs da construcziun per l’avertura dal “spazi” (vias forestalas, vias da meglieraziun, vias d’alp) èn vegnids subvenziunads extraordinariamain ferm en il rom da la politica sectorala, resta la grevezza per mantegnair la valur da questas ovras cumplainamain tar las vischnancas, er sch’il niz è fitg vast. Il squitsch che s’augmenta lascha crescher permanentamain las pretaisas envers l’activitad da las autoritads en vischnancas e consorzis. Il medem mument sa reducescha pli e pli la prontezza da surpigliar in uffizi en consequenza da la renconuschientscha mancanta, da la chapientscha mancanta dal patrun per tals uffizis ed en consequenza da l’indemnisaziun nunsuffizienta. Perquai s’augmenta il squitsch vinavant. Sch’ins vul dentant mitigiar quest squitsch cun impuls finanzials, s’augmenta consequentamain il basegn finanzial. In basegn finanzial che s’augmenta chaschuna puspè squitsch. Da questa situaziun resulta per il sistem da milissa per uschè dir in “circul vizius ch’è programmà ordavant”. Quai che renda la situaziun anc pli precara è il fatg che quest squitsch è repartì a moda fitg differenta. Uschia datti oravant tut sin il sectur da las resursas indizis per in augment da las disparitads. Uschia èn las vischnancas cun ovras electricas pertutgadas spezialmain ferm da la liberalisaziun dal martgà d’electricitad. Il svilup economic supponì dastgass sa restrenscher sin ils lieus centrals cun gronda populaziun resp. sin ils centers turistics. Mo er sin il sectur da las grevezzas è il squitsch fitg different e maina uschia er a pli e pli disproporziuns.

2. Il stadi da la collavuraziun intercommunala
La collavuraziun pli intensiva tranter las vischnancas e la regiunalisaziun da tschertas incumbensas ha influenzà il pli fitg il svilup da las vischnancas grischunas ils davos 25 onns. Cun il relasch da la lescha chantunala da vischnancas l’onn 1974 èn vegnidas creadas las premissas giuridicas ed organisatoricas per furmar consorzis. La lescha pussibilitescha plinavant da transferir incumbensas communalas al circul. In ulteriur decret, numnadamain la lescha federala davart l’agid d’investiziun per il territori da muntogna ha medemamain gidà dapi 1974 a promover la collavuraziun intercommunala. Sco premissa per conceder agids d’investiziun ha la confederaziun pretendì d’elavurar concepts da svilup sin stgalim regiunal. Quai ha er manà en il chantun Grischun a la fundaziun da totalmain 15 regiuns da 
planisaziun. Tenor l’art. 49 al. 3 da l’ordinaziun chantunala davart la planisaziun dal territori èn quai las regiuns Val dal Rain grischuna, Surselva, Mantogna-Tumleastga, Valragn, Grischun central, Scanvetg, Partenz, Tavau, Engiadin’Ota, Engiadina bassa, Val Müstair, Val Puschlav, Val Bergiaglia, Val Mesauc e Calanca.

2.1 Cooperaziun intensiva sin tut ils stgalims
Cun crear regiuns en connex cun l’agid d’investiziun da la confederaziun e la planisaziun regiunala èn resultadas organisaziuns effizientas, a las qualas èn vegnidas adossadas successivamain ulteriuras incumbensas. I sa tracta per la gronda part dals ospitals, da l’economisaziun dals ruments, da la scola da musica sco er da diversas incumbensas sin ils secturs da la cultura, dals affars socials e dal traffic. Las organisaziuns regiunalas en noss chantun n’han betg ina furma giuridica unifitgada. Ina federaziun regiunala en il senn da la lescha da vischnancas furman be in terz da las regiuns. Er tar las ulteriuras spezias da la collavuraziun intercommunala concurrenzeschan las singulas furmas giuridicas ina l’autra. Sper las colliaziuns da vischnancas da dretg public cun atgna persunalitad giuridica (corporaziun da vischnancas e federaziun regiunala) datti talas senza persunalitad giuridica u er colliaziuns da vischnancas da dretg privat. Ultra da quai datti anc la pussaivladad da transferir incumbensas al circul. Entant ch’il dumber da las corporaziuns regiunalas e da vischnancas sa laschan constatar relativamain exact, èsi stà pussaivel d’eruir sin il sectur da las ulteriuras furmas da collavuraziun be indicaziuns approximativas. A las 212 vischnancas stattan tuttina visavi 184 corporaziuns da vischnancas e radund 300 autras colliaziuns. Il pli savens succeda la collavuraziun tar la scola. Qua vegn collavurà fitg intensiv oravant tut sin il stgalim superiur, dentant er tar las classas pitschnas integradas. Apparentamain paran soluziuns da corporaziuns er dad esser adattadas bain per schliar communablamain las incumbensas da la serenaziun e da la dismessa dals ruments. En il decurs dals davos onns è la collavuraziun tranter auter er vegnida intensivada tar la protecziun civila e tar ils pumpiers. Ina nova categoria da corporaziuns d’interess furman alura las corporaziuns turisticas d’interess sco per exempel la federaziun turistica da Surses. Las vischnancas da Zizers ed Igis han cooperà sin il sectur da la politica concernent il terren industrial. Ellas han fundà persuenter ina instituziun. Exempels per la collavuraziun en l’administraziun furman las chanzlias communalas en Val Calanca (Arvigo, Braggio, Cauco e Selma) ed en la part sur da Surses (Sour, Mulegns e Murmarera). Autras vischnancas n’han bain nagina chanzlia communala, perencunter in chanzlist communabel. Uschia partan per exempel las vischnancas da Flond e Luven, Degen e Vignogn, dentant er Veulden e Sched lur chanzlist communal. Anc pauc derasadas èn furmas da collavuraziun che prevesan ina repartiziun da la lavur tenor sectur spezial professiunal (p. ex. informatica, contabilitad, plan da finanzas, fatgs da taglia, administraziun da construcziun). Interessanta è perencunter la stretga collavuraziun da las executivas en il rom da las uschenumnadas conferenzas dals presidents communals.

2.2 Partenaris differents per incumbensas differentas
La schliaziun d’incumbensas communalas entaifer ina corporaziun d’interess permetta a las singulas vischnancas da tschertgar mintgamai tenor furma e dimensiun da las incaricas differents partenaris (consorzi da scola cun las inas vischnancas, consorzi forestal cun autras). En il cas ideal pon vegnir fatgas questas colliaziuns ch’empermettan mintgamai las pli grondas sinergias ed uschia la schliaziun la pli effizienta da las incumbensas. Quant multifara e cumplexa che la collavuraziun tranter las vischnancas po esser, po vegnir illustrà cun l’exempel da la vischnanca da Farschno. Cun la vischnanca vischina da Scharans parta Farschno sias incumbensas sin ils secturs da tir, dal mantegniment da la chavorgia, da la plaiv e da la substituziun dals fatgs dal stadi civil. Las trais vischnancas Farschno, Scharans e Seglias lavuran ensemen tar ils pumpiers. Ina colliaziun da quatter datti tar la scolina (Almen, Roten, Pratval e Farschno) ed – en in’autra cumposiziun – tar il stgalim superiur (Farschno, Scharans, Seglias e Mut). L’anteriura vischnanca giudiziala Farschno cumpiglia las vischnancas da la corporaziun da guaud “Altgericht Fürstenau” che correspundan cun las vischnancas da l’uffizi forestal da revier Tumleastga centrala. Il circul da Tumleastga cun sias dudesch vischnancas furma il cunfin territorial per la collavuraziun sin ils secturs da la 
scola cirquitala, classas pitschnas integradas (plus Cazas), chasa da vegls e da tgira sco er per la protecziun civila. Las incumbensas dal register funsil, allontanament da las auas persas, da l’ospital, spitex e scola da musica ademplescha Farschno en colliaziun cun tut las vischnancas da la regiun Mantogna-Tumleastga. 

2.3 Cunfins da la collavuraziun intercommunala
Il fatg ch’i dat en il Grischun dapli corporaziuns resp. colliaziuns da vischnancas che vischnancas è remartgabel. Che mintga vischnanca sto er designar ses delegads ed impunder ina pli e pli gronda part da ses retgav finanzial per schliar incumbensas da las corporaziuns, mussa er cleramain ils cunfins d’ina collavuraziun cumplexa intercommunala. Tar ils aspects negativs da las soluziuns da corporaziun èsi da quintar: la dotaziun democratica mancanta, la flexibilitad pitschna, il problem da trametter delegads adattads, la spezialisaziun resp. la capacitad da vesair ils problems en ina optica cumplessiva (p. ex. en ils secturs allontanament da las auas persas e dismessa dals ruments) sco er il grond basegn da meds finanzials. Là, nua ch’ils cunfins da la collavuraziun sa manifesteschan sin stgalim da corporaziun, vegn er fullà via ad ina discussiun schluccada per furmas pli intensivas da la collavuraziun fin ad ina fusiun pussaivla.