Il DRG crescha: in pled sin via

Da Marga Annatina Secchi, Institut dal DRG

Questa segunda part sur da l’istorgia dal Dicziunari Rumantsch Grischun less dar ina survista da la spierta actuala da noss Institut. Tge offra l’Institut dal DRG, sco chasa editura e sco center da documentaziun en ina?

La redacziun e l’ediziun dal Dicziunari 
L’ediziun principala da l’Institut dal DRG è bain il Dicziunari Rumantsch Grischun, che dat ses num a l’Institut. Cumenzà uffizialmain en il 1904 cun las lavurs preparatoricas, è l’emprim fascichel sortì en stampa il 1939. En setanta onns da publicaziun èn cumparids diesch toms, dal bustab A fin LA. Damai la mesadad fiss fatga! Il novavel tom è l’emprim redigì cun il computer e stampà giu da la disketta, pia na pli dà ord chasa per la cumposiziun sin plum, fatga dapi decennis a Winterthur. Igl è stà pussaivel d’adattar la tecnica electronica uschè bain al model vegl, ch’ins na vesa quasi la differenza tranter ina pagina stampada sin plum ed ina illuminada giu da la disketta. Tut al pli è la cumparsa (anc) pli bella! La nova tecnica ha permess betg mo d’accelerar la producziun e da reducir ils custs da stampa, mabain er da far illustraziuns en colur. Cun il chavazzin “iva” ha cumenzà ina nova tradiziun: tut ils nums populars da plantas e flurs cumparan uss cun in maletg en colur.
Ma na tut ils artitgels dal DRG sa laschan illustrar. Cuminaivla è dentant lur structura. Mintg’artitgel è repartì en trais parts: il chau, cun la significaziun tudestga e las furmas foneticas che inditgan la pronunzia da mintga vischnanca. La part d’amez, cun la preschentaziun pli detagliada da las diversas significaziuns e culs exempels a bucca ed or da la litteratura. E l’ultima part, cun la etimologia dal pled, sia derivanza: sch’el vegn dal latin, dal tudestg, dal talian euv. e nua ch’el è anc derasà en la Romania. Grazia a la diligenza, constanza ed a l’engaschament da bleras persunas sur pliras generaziuns or avain nus uss a disposiziun in’ovra scientifica sur da la lingua e cultura rumantscha ch’è unica. 

In num vegl
Mintgatant succeda ch’insatgi confunda il num da l’Institut cun la lingua da standard Rumantsch Grischun, che na cumpara gnanc en il DRG. Quai dat a nus gist la chaschun per declerar che noss Dicziunari racoglia il rumantsch da tut il Grischun, damai Dicziunari Rumantsch Grischun en il senn da dal Rumantsch dal Grischun. Quai che fa natiralmain senn er per la lingua rumantscha da standard, ch’è vegnida fatga per il medem intschess.

Ils ultims diesch onns è l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun vegnì modernisà sin il champ da la redacziun e da l’infrastructura. Il 1993 è cumparì l’emprim fascichel digitalisà. L’onn 1996 avain nus cumenzà cun la digitalisaziun da la biblioteca e d’ina part da nossa documentaziun. Er ina gronda part da nossas ritgas collecziuns da fotografias veglias è endatada en ina fototeca electronica e po vegnir consultada a maun da quest instrument modern. Dapi il 1999 chattais Vus infurmaziuns davart noss Institut en l’Internet sut “www.drg.ch”, nua ch’èn inditgadas er las adressas dad e-mail dal persunal.

La biblioteca da l’IDRG è ina biblioteca serrada, en il senn ch’ins na po betg prender ils cudeschs cun sai a chasa. Ma mintgin che vuless consultar nossa biblioteca u nossas collecziuns da fotografias dastga far quai durant las uras da biro. Noss Institut posseda er ina ritga collecziun da fotografias fatgas en ils onns 50 per la perscrutaziun da las chasas purilas en Grischun e ch’èn per gronda part anc nunpublitgadas. Las innovaziuns tecnicas ed electronicas èn stadas pussaivlas grazia a l’iniziativa ed a las conuschientschas da dr. Felix Giger, che ha onns a la lunga lavurà sper ses pensum da chauredactur er sco projectader da la nova infrastructura e tecnicist per l’electronica da l’Institut. Natiralmain na fiss quai insumma betg stà pussaivel senza il sustegn finanzial da l’Academia Svizra da las Scienzas Socialas e Moralas, che ha dal 1996 remplazzà per nus il Fond Naziunal, che pajava enfin là nossa pajas. Er il Chantun Grischun è participà finanzialmain vi da noss Institut cun ina bella summa.
Cumbain che la redacziun concentrescha sias forzas sin la publicaziun, n’èsi betg dad emblidar ch’il Dicziunari Rumantsch Grischun n’è betg sulettamain il vocabulari il pli extendì ed infurmativ dals Rumantschs, ma ch’el ha sco Institut er in’impurtanta missiun sco center da documentaziun ed infurmaziun per l’istorgia da la lingua, da la cultura spiertala e materiala rumantscha ed alpina. Questa dubla missiun: la publicaziun e la documentaziun, cunvegni da na perder or d’egl er en l’avegnir.