Il DRG nascha: in penultim pled sin via

Blers enconuschan il Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuira e sias collavuraturas e collavuraturs. Ina dumonda che nus udin adina danovamain è: “A tge letra essas?”. La resposta nun è difficila: “A la letra L”. Pli problematic è sch’ina resposta da quest gener resta la medema onns a la lunga (na tar bustabs sco J u K, ma da quels datti paucs!). Co declerar quai ad insatgi che n’ha anc mai vesì las dimensiuns dal material linguistic che spetga da vegnir redigì en noss Institut? Ed er sch’ins enconuscha la situaziun: nus sezs avain stuì sa disar vi dal fatg che nus lavurain vi d’in’ovra che nagin da nus vegn a vesair la fin. Pertge è quai uschia?

Il DRG ha ina lunga istorgia
Tgi po mo avair l’idea da vulair far in dicziunari cun en tut ils pleds rumantsch vegls e novs da tut ils idioms grischuns, e quai tant da la lingua scritta sco da quella discurrida? Ozendi avess in project uschè vast e cumplessiv paucas schanzas. Be a pensar londervi ves’ins ina rotscha da persunal ch’ins stuess engaschar. A nagin vegniss endament da surdar in’incumbensa da quest caliber ad in’unica persuna. Exact quai è dentant capità avant 100 onns! Ins sto però dir, che la persuna che ha recepì l’idea dal project è stada al medem temp quella che ha prendì per mauns l’entira chaussa ed impundì decennis da lavur e da sustegn scientific e, na sco ultim, er finanzial. Pia in sponsur ed in iniziant en ina, in che cumenza gist sez cun la realisaziun d’ina visiun: Robert de Planta.

Robert de Planta
R. de Planta nascha il 1864 en Alexandria, en Egipta, figl da bainstants geniturs che possedan là ina chasa d’export da mangola. Ils emprims onns da scola passenta el en ina scola tudestga, fundada da ses bab. Lura turnan ses geniturs en Svizra e cumpran il chastè da Fürstenau-Schauenstein en Tumleastga.
Cun indesch onns va Planta al gimnasi da Basilea e studegia pli tard linguas classicas, doctorond il 1890 en filologia classica. El s’interessa lura pels dialects italics e gia il 1892 cumpara l’emprim tom da sia “Grammatik der oskisch-umbrischen Dialekte”. L’onn 1897 sorta il segund tom da quest’ovra che renda el enconuschent en tut il mund scientific. Malgrà che l’universitad da Basilea offra ad el in post da professura, renunzia el, per sa deditgar a pli grondas interpresas.

In’idea romantica
Il rumantsch era al temp da Planta fitg periclità e Robert de Planta n’è betg stà l’emprim ad avair l’idea da far in dicziunari, sche na gist per salvar il rumantsch, sche almain per registrar quel sco lingua (baud) morta per las generaziuns futuras.
Il 19. tschientaner è marcà en Europa, en particular en Germania, dal moviment romantic e naziunalistic: l’idea d’in pievel, ina lingua, in’unitad, ina naziun. Per il rumantsch na sa tractava da registrar ina lingua naziunala cun l’intent da furmar ina naziun, sco quai è stà il cas per la Frantscha e per l’Italia, nua che l’idea d’in dicziunari da la lingua naziunala era ina cumponenta impurtanta dal moviment politic naziunal.

Il DRG n’è betg sulet en Svizra
Tuttina resentiv’ins er en Svizra la necessitad da crear dicziunaris dialectals. L’emprim è vegnì creà en la Svizra tudestga, tenor l’exempel da la Germania cun ses “Deutsches Wörterbuch” da Jakob e Wilhelm Grimm (33 toms, 1854–1971): il “Schweizerisches Idiotikon”, surtut l’onn 1862 da Friedrich Staub, e che ha cumenzà a publitgar il 1881. Uss è quel quasi terminà.
Essend la Svizra quadrilingua, èn qua sa sviluppads in suenter l’auter quatter vocabularis naziunals dialectals. Trais da quels vocabularis (quel per il tudestg svizzer, quel per il patois franzos e quel pels dialects tessinais) èn en ina situaziun in pau sumeglianta, perquai che mintgin dad els po sa referir ad in vast territori ordaifer la Svizra, che posseda ina lingua naziunala gia existenta.
Be il Dicziunari Rumantsch Grischun è en ina posiziun particulara. Baingea datti en l’Italia dal nord territoris nua ch’ins discurra er dialects rumantschs, il Dolomitan ed il Furlan, ma quels na possedevan nagina lingua normada cuminaivla (l’emprima lingua standard rumantscha pel Grischun è stada il 1982 il Rumantsch Grischun).
Il DRG ha survegnì qua tras l’urgenza absoluta da “salvar il Rumantsch dal Grischun”, l’emprima finamira da la Societad Retorumantscha.

Il DRG e la Societad retorumantscha
L’idea da far in dicziunari dal rumantsch da tut il Grischun “ün general idioticon rhaeto-roman” chattainsa gia en in paragraf dals statuts da la Societad Retorumantscha dal 1885 (edì il detaglià rapport da J. A. Bühler, president da la Societad, en las Annalas 1, pag. 1–37).
La Societad Retorumantscha è vegnida fundada bain trais giadas, avant ch’ella possia tschiffar ragischs: l’emprima gia il 1863, la segunda il 1870, e la terza ed ultima il 1885. E questa giada hai funcziunà!
Ma tranter avair l’idea e chattar la maniera per la realisar, èsi ina lunga via. Ins stueva avair linguists qualifitgads ed en pli curaschus ed entusiasts avunda, per na sa laschar scuraschar da las lungas lavurs preparatoricas d’ina interpresa uschè vasta.
Robert de Planta è stada la persuna predestinada per iniziar l’ovra. Gia il 1898 elavurescha el in grond questiunari cun var 10’000 pleds per collectar sistematicamain il rumantsch discurrì e chatta en 16 vischnancas ina persuna pronta per scriver vi da mintga pled tudestg sia atgna varianta rumantscha.
Vers la fin dal 1903 èn las lavurs uschenavant, che la Societad Retorumantscha po cumenzar cun las preparativas per surprender l’ovra e sia finanziaziun. Robert de Planta vegn a restar sin basa privata collectader, collavuratur e consulent dal Dicziunari fin a sia mort.

L’emprim redactur dal DRG
Sco emprim redactur vegn impiegà als 1. da december 1904 Florian Melcher, che ha gist doctorà a Vienna tar Meyer-Lübke cun sia dissertaziun “Nominalbildung in der Mundart des Oberengadins”.
La lavur da noss emprim redactur nun è da rediger, per quai èsi anc bler memia baud! Emnas e mais a la lunga passenta el en differents lieus da l’intschess rumantsch (a Filisur, a Samignun, en la Cadì), cul scopo da collectar il rumantsch discurrì là, emprender sez ils differents dialects e chattar correspundentas e correspundents che fissan pronts d’emplenir or ils questiunaris ch’el vul spedir pli tard per tut il Grischun enturn. Il material collectà cun quests questiunaris vegn ad esser la basa per il Dicziunari Rumantsch Grischun! Il concept è bun, ma tut na va sco planisà. Ils questiunaris vegnan tramess, ma i na turnan pli enavos. Suenter ch’igl è pussaivel d’augmentar las subvenziuns federalas e chantunalas, pon ins pajar ina piculezza als correspundents, e cul temp funcziuna quai alura meglier.
Ma l’interpresa para dad esser disfortunada. L’onn 1905 mora Josef Huonder, che aveva in post a l’universitad da Friburg, l’onn suenter mora Giacun Hasper Muoth, che aveva animà Melcher a studegiar romanistica. Robert de Planta vegn fermamain malsaun e na po lavurar durant in onn. Cun in agid il 1908 sin biro ed il 1909 per far relevaziuns localas, para l’interpresa da survegnir funs sut ils pes.
Qua mora la dunna da Melcher il 1911 cun parturir lur quart uffant. Melcher sto affidar ses uffants a sia quinada a S-chanf, nua ch’el fa midada cun tut il biro dal DRG ch’era avant a Cuira. Ma er questa soluziun nun è da lunga durada. Dus onns pli tard, il 1913, mora Melcher nunspetgadamain dad ina cumplicaziun dal cor. Pertutgant il DRG lascha el enavos il project en ina fasa dal tut provisorica, cun anc nagut da definitiv e cun in grond potenzial pers, avant che Melcher possia fixar dapli per scrit.

E tuttina vai vinavant cul DRG
En schaner 1914 vegn elegì sco redactur dal DRG Chasper Pult, ch’è pront da surpigliar la greva ierta. El cuntinuescha a collectar material linguistic cun agid dals questiunaris fin vers il 1920. En pli fa el excerpts da la litteratura veglia e nova, per cumplettar il material oral cun quel scrit modern e dal temp vegl. El po lavurar be a mez temp, sper sia professura a l’universitad commerziala a Son Gagl. Ventg onns pli tard mora sia dunna, e Pult sa retira da Son Gagl a Sent, sia vischnanca natala, nua ch’el cuntinuescha a lavurar pel DRG enfin a sia mort l’onn 1939, la data da publicaziun da l’emprim fascichel dal Dicziunari! Il biro dal DRG turna per dal bun a Cuira, nua che Andrea Schorta era gia entrà il 1935 sco nov redactur, e quai per ils proxims 40 onns! La cuntinuaziun da quest’istorgia pudais leger en ils proxims numers da questa rubrica.