L’emprova reala
Toponims en Rezia Bassa, 3. part

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Sper ils bajetgs da las alps da corporaziun sa chatta adina in bain u giaschom cun in mir enturn che dat en egl pervia da la colur speziala da l’erva. Quest “Güetli” serva da prà da segar, e sia racolta da fain vegn duvrada quels dis ch’i naiva giu. Tranter las tegias e stallas da l’alp Palfris. Davos stat ina chasa da lain, torta dal vent e che sto esser fitg veglia. Quai è il “Huis”, la chasa-cumin dals Gualsers libers che faschevan qua radunanza, uschè ditg che lur cuminanza existiva, v.d. enfin viaden il 18avel tschientaner. Segir vegniva fatg gronda canera cur ch’i gieva per dustar las pretensiuns dals abitants da la val. Quels avevan lur alps si Palfris e consideravan ils Gualsers sco invasurs. Il venerabel “Huis” è vegnì perscrutà dacurt da la tgira da monuments dal chantun Son Gagl. Cun agid da la metoda dendrocronologica ha lezza eruì l’onn 1409 sco onn da la construcziun. Cuntrari a la chasa-cumin è la chaplutta si Palfris scumparida, ed ins enconuscha gnanc l’anteriur plaz. Ses zain dentant è vegnì reculà a sias uras da Theus a Favugn e tintinescha ussa sin il clutgeret da Malans/SG.

Il perscrutader da nums
Carstgauns entupain nus paucs, mintgatant in pastur barbus cun fist e la chamischa da stailalva. L’inscunter che fa la pli gronda impressiun sin nus è betg real, mabain ina appariziun avant l’egl spiertal. Ina persuna sa distatga dal guaud dals bulieus giudim Palfris. Là è il Runaberg, dal qual las cascadas sa derschan sur las paraids-crap giuadora en la Val Seez. L’um va cun svelts pass da la pastgira orasi, ma el vegn vinavant be plaun, perquai ch’el stat adina puspè airi. Baud auza el il perspectiv e guarda enturn sasez, baud sa sgoba el per intercurir insatge giun plaun. Lura prenda el nanavant in cudeschet e fa notizias. Uss conuschain nus Hans Stricker dal Culm da Grabs, il spezialist dals nums da cultira da la Rezia Bassa. El para bler pli giuven, e sia barba grischa è puspè stgira sco en ils onns setanta. “El fa l’emprova reala!” cloman Schlegel e Gabathuler il medem mument, leds da vesair l’applicaziun d’ina metoda impurtanta da la toponomastica. Stricker è vidlonder da verifitgar sin il lieu ils nums ch’el ha rimnà en ils archivs e tar ses infurmants. El controllescha sche la descripziun dal lieu è correcta e sche sia interpretaziun etimologica dal num sa cunfa cun la cultira. Suenter blers onns da lavur, il 1981, vegn el ad enritgir la retscha romanistica dal cudesch da nums songagliais cun il titel “Die romanischen Orts- und Flurnamen von Wartau”. Ed il 1999 publitgescha el ils “Orts- und Flurnamen des Fürstentums Liechtenstein” en sis toms, realisond la perscrutaziun cumpletta da la cuntrada toponomastica furmada da las 11 vischnancas da maun dretg dal Rain. Cur che Stricker guarda sin crests e pizza, sche vesa el sur l’orizont ora sin la mesa Europa, viaden en la Romania occidentala enfin il Portugal ed en la Romania orientala enfin la Rumania.

Crappa remartgabla
Atgnamain essan nus vegnids si Palfris per chaminar sur la terrassa auta en direcziun vest enfin a Sennis, la cuntrada aut si sur il Lai Rivaun. Nossa via ans maina sper blers lieus vi che leventan l’attenziun tras lur num, lur vegetaziun u la configuraziun dal terren. In crap marcant sin la pastgira da l’alp Castilun porta ina tavletta cun scrittira engravada che identifitgescha el sco bloc erratic. Ch’i saja in verrucano ch’ils glatschers han transportà giu da la Surselva nà qua avant 10 000 onns. Insanua passa la senda tranter intgins grips che nus tegnain l’emprim per craps-scalutta. Lur surfatscha grischa e mulada è surtratga cun rusnas radundas, grondas sco chavazzas, ed ins crai da star davant l’ovra cultica da carstgauns preistorics. Ma mintga cuppa è circundada d’in rintg da colur e consistenza differenta, in indizi per furmaziun natirala. I vegn a sa tractar da furmas da dissoluziun en la chaltschina. In auter crap, la plattamorta, vegn qua tut nair cur ch’el sa dissolva. Il pli spectacular vegn el a la glisch en la Schwarzrüfi, ina bova gronda naira che marca la fin da las pastgiras da l’alp Palfris ed il cumenzament dal territori da Riva/Walenstadt cun l’alp Malun.