La vatga verda

Da Bernard Cathomas 

En in video da Pippilotti Rist va ina giuvna cun ina lantscha flexibla sper autos vi e destruescha cun forza las fanestras. Joseph Beuys ha fatg installaziuns cun objects da la vita da mintga di: ina roda veglia, in’aissa rutta, canisters... Tinguely ha creà maschinas absurdas sco plasticas monumentalas. Auters artists exponan fegls vids u gronds purtrets cun ina suletta colur, anc auters mettan colur sin colur, "disfigureschan" las persunas ed ils objects ch’els purtreteschan u èn totalmain abstracts. En il museum per art contemporan ves‘ ins mantuns scalgias cun l’indicaziun, tge pistola che l’artist ha duvrà per manizzar la scadiola da tala maniera. En la musica moderna datti da tuttas sorts tuns nun-spetgads: violinists van cun l’artg sur il lain empè sur las cordas, saxofonists suflan be il flad tras l'instrument, pianists na smatgan las tastas, ma palpan cun ils mauns directamain las cordas da metal dal clavazin; chantaduras sa concentreschan sin paucs tuns – che na dattan ad ellas la pussaivladad da laschar resunar lur vusch. E poets scrivan poesias en pleds e suns ch’expriman a prima vista nagut chapibel... 

Quai duess esser art? Po esser! Forsa as regurdais vus da la vatga verda dad Aluis Carigiet. Tgi saveva meglier che A. C. da Trun che las vatgas pon esser brinas, alvas, nairas u tacladas, ma mai verdas. Pertge alura picturava el ina vatga verda? Quels che han lur Carigiets en l’atgna stiva san il pli tard oz, che A.C. na fiss quel ch’el resta, sch’el avess picturà mo vatgas brinas.  Da sia vatga verda è vegni discurrì en Surselva tant sco da pugnieras brinas. La vatga verda era per blers in cuntrapunct sper ina realitad che mintgin enconuscheva. 

Cun la vatga verda ha A.C. mussà er tar nus quai che auters avevan gia daditg teoretisà e demonstrà en l’art naziunal ed internaziunal: che l’art na sto e na duai copiar quai che mintgin vesa e sa, quai che mintgin po fotografar sez e chattar en original avant chasa. Art vul – e sto – esser dapli. El sto enviar sur l’actualitad ora, dar impuls per reflectar, el sto metter en dumonda quai che nus cartain nunmidabel e franc. Ed el sto emoziunalisar. El astga provocar, irritar, disturbar e schizunt accusar. Art vul avrir ils egls ed il cor per autras realitads che quellas superfizialas ch’ins vesa e resenta senz’auter. Art nov che mussa mo quai che mintgin sa e senta gia na merita betg quest num. 

In mantun sablun sin ina plazza da construcziun, in’aissa pusada vers ina paraid, ils resultats da tennis en la gasetta, il scolar da violina che splunta vid ses instrument..., quai è ina chaussa. Il medem mantun sablun u la medema aissa en in museum d’art, la tabella cun ils resultats da tennis en in cudesch da poesias, il violinist sin tribuna che splunta sin sia gìa, quai è tut in autra chaussa. Ordaifer il context usità han las chaussas in’autra dimensiun. La rutina renda nus nun attents. Novas constellaziuns sveglian mirveglias, mettan en dumonda e vulan novas respostas. L’art modern na vul dar respostas simplas. Las respostas sa l’observatur dar, sch’el vul. Nagin sto. 

Jau aud mintgatant: «Art modern, tgi chapescha quai?» A mai plascha gist er quai ch’jau na chapesch (anc) betg. Ins po esser impressiunà da la bellezza, persvadì da l‘idea, vilentà da la provocaziun. Art na lascha betg indifferent. El tschiffa. Mintgatant pon ins er scrollar il chau. Per bler betg tut quai che sa preschenta oz sco art e che vul esser modern ha in avegnir. Nagin pretenda ch’ins stoppia admirar e declerar u schizunt chapir tut. I dat – sco en auters secturs – era en ils arts modas e lunas, da quai che glischa e persvada il mument, ma croda spert en emblidanza. E da quai che dovra temp per vegnir chapì ed acceptà. 

Pli savens ch’auters han ils artists in sensori per quai che muventa il mund oz e damaun. Ils pli gronds èn savens sco radars che registreschan quai che vegn encunter a nus. Els gidan a chapir il mund en il qual nus vivain, els dattan novas invistas, els dasdan. Quai vala per las figuras dad Alberto Giacometti. Na main dentant era per novas ovras da la musica, da la litteratura, dal teater, dal saut. 

En l’art decidan las ovras e l’intensitad da lur messadi, betg ils gronds nums. Bun art datti er oz ed er tar nus. I vala dad ir cun egls averts ed ureglias gizzadas tras nossas terra. Refusar tut quai ch’ins na chapescha (anc) betg fiss sbaglià sco da pretender, en Surselva sajan las vatgas verdas.