Omagi a la tecnica u sco che la Rumantschia po profitar da l’electronica

Da Peider Andri Parli, ANR

Felix Giger è en ses element. El tschertga en ses computer in nov document ed avra el, engrondescha ina da las parts che cuntegna il text englais, al marchescha ed al bitta davent sco che quai ha num en il patuà da computers. Alura cumenza el ad emplenir quella largia cun frasas rumantschas, u pli precis frasas rumantsch grischunas. «Il fascinant vi da la tecnica e vi da la digitalisaziun è che tut è daventà uschè simpel», quinta Giger plain entusiassem. «Jau translatesch ussa per l’Uniun Rumantsch Grischun (URG) in nov tom da la chasa editura Dorling Kindersley (DK) da Londra. Questa giada è quai il volum ‘Future’ da la collecziun ‘Eyewitness’ che nus vain numnà en rumantsch ‘Egls averts’. Quai vegn ad esser il segund tom da la DK edì da la URG. L’emprim è vegnì preschentà – el sa numna ‘Mammals’ – dacurt a la Rumantschia. Cun success», punctuescha Giger. 

Ina rudella magica
Che quai funcziunia uschia cuntinuescha Giger. La Dorling Kindersley (DK) al tramettia in disc cumpact cun si il cudesch cumplet cun maletgs, fotografias, tabellas, skizzas, texts e tut. «Jau chargel l’emprim tut giu dal dc en mes computer, avrel alura quel ‘file’, quai vul dir quella part che jau vi translatar e remplaz il text englais cun mia versiun rumantscha. Il spazi che ma stà a disposiziun, la grondezza da la scrittira, ses format e structura – tut quai è gia definì da la versiun englaisa e po vegnir surprendì da mai. Il grond avantatg è che jau ves adina sche mes text rumantsch ha plaz u sch’el e memia lung. E sbagls pos curreger immediat, per uschè dir ‘online’. Lavurar per il mund en a bun gartetg è passà – grazia a noss mund electronisà. L’unic che jau stos avair è in program che sa leger las datas da basa che la DK ma metta a disposiziun.»

Englais sco linguatg preferì
Er sch’ins pudess prender la versiun da basa tudestga, taliana u franzosa, preferescha Felix Giger la versiun englaisa. «L’englais ha per mai divers gronds avantatgs. L’in è che l’englais ha sin il champ tecnic bleras expressiuns latinas. E quellas èn natiralmain pli daspera al rumantsch. In’auter avantatg è che cun translatar da l’englais riv jau da guntgir las structuras tudestgas e riv uschia ad in rumantsch cun structuras propi rumantschas. Ed in auter punct è quel da l’encletga. Avant che jau pos translatar in sulet pled englais, al stos jau avair encletg. Quai dovra segir in zic dapli temp, ma i vala la paina. L’englais – perquai ch’el è savens pli lontan dal rumantsch ch’il talian u franzos – ma sforza da far ponderaziuns pli grondas. Il tudestg fa in dretg fim stilistic enturn sai, il franzos dal rest era. L’englais perencunter betg. El è pli concis e quai è d’avantatg per translatar.» 

Cundiziuns spezialas
La chasa editura englaisa Dorling Kindersley ha evidentamain – sco ch’i resorta dals pleds da Giger – ina deblezza per la Rumantschia. Ella metta a disposiziun tut il material per cundiziuns spezialas. E las dunnas da contact da la filiala tudestga cun las qualas Giger ha da tractar enconuschan il Grischun e cunzunt l’Engiadina ed èn sensibilisadas per la problematica dal rumantsch. «La DK è fitg loscha d’avair sia collecziun en tut ils linguatgs pussaivels e latiers tutga natiralmain er il rumantsch», cuntinuescha Giger. «E perquai ans vegn ella era bel e bain encunter cun sia pretaisa finanziala. Per la DK èsi en urden sch’ella na sto betg pajar suren. E per nus signifitga quella devisa in agid e sustegn enorm. Ultra da quai ha la URG survegnì il dretg da duvrar il signet da l’egl e far in’atgna collecziun ordlonder. Nus avain numnà quella ‘Collecziun egls averts’. ‘Mammals’, cumparì avant curt, è l’emprim tom da quella collecziun, vi dal segund (en englais sa numna’l ‘Future’) lavur jau ussa.»

2000 exemplars
La URG stoppia laschar stampar 2000 exemplars da mintga titel. Quai saja la cundiziun minimala da la DK, declera Giger vinavant. «Sch’ins translatass ussa in cudesch da la DK, piglian ils ‘Mammals’, en tschintg idioms dess quai cun mintgamai 2000 exemplars in desaster finanzial. U ditg cun auters pleds: Nagin na faschess quai. Cul rumantsch grischun n’è quai nagin problem. Quai dat in’ediziun en in linguatg che ha anc l’avantatg da pudair vegnir duvrà en tut las valladas rumantschas. Pussaivel è quai però mo grazia al rumantsch grischun. Nus Rumantschs essan bain mintgatant giu dal mund. Ma nus essan ils ultims che sa pon prestar d’esser giu dal mund. Perquai chat jau la via da la URG per rivar a buns cudeschs rumantschs l’unica via gista», sa mussa Giger persvas.

«Ina gronda schanza per la Rumantschia»
«La via electronica renda tut bler pli simpel e bler pli bunmartgà», punctuescha Giger anc in giada. «La digitalisaziun cumbinà cun il rumantsch grischun munta tenor mai ina gronda schanza per nus Rumantschs. A nus mancan bels cudeschs per ils giuvens, cunzunt tut la litteratura d’infurmaziun. Grazia a la digitalisaziun e grazia al rumantsch grischun fissi per l’emprima giada en l’istorgia da la Rumantschia pussaivel da rivar a cudeschs enorms per in pretsch favuraivel. Uschia fissi p. ex. pensabel da metter a disposiziun ad in magister in cudesch da geologia cun maletgs grondius, cun infurmaziuns excellentas e cun tut il vocabulari en rumantsch grischun per circa 24 francs. Quai fiss bain ina spierta carmalanta?» dumonda Giger plain persvasiun. E cun in pitschen pledari a la fin da mintga cudesch porscha la URG schizunt ina punt tranter ils singuls idioms ed il rumantsch grischun. Uschia na sto nagin pli avair tema dal rumantsch grischun.