Affirmar per plaschair

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Turitg sa chatta, quai sa mintga cuc, sper la Limmat, u (oder)? Ma la fortezza dals gnoms cun ses palazs da segiranzas stuess atgnamain betg esser situada sper la Limmat, era betg sper il Rain ed era betg sper l’Elbe. Mabain sper l’Oder, u (oder)? – “Pertge pomai èsi tants Turitgais che dian suenter prest mintga construcziun oder?” ha dumandà mai dacurt in ester da Basilea, tschentond ses magiel da gervosa sin la maisa radunda. I constat vairamain, ed i dovra betg l’udida scolada da spezialist: Nus da la citad da Turitg pendain prest vi da mintga externaziun, vi da mintga remartga tgutga il pled oder, u (oder)? Perfin cur ch’ins discurra be da l’aura, sche suonda inevitablamain quest oder obligatori, daventà ina floscla interrogativa, u (oder)? “Oz fai puspè ina giada snuaivel bell’aura, u (oder)?” Inqual in tabalori pudess ussa dir na ed avrir si ses paraplievgia, u (oder)? Damai vegn el a respunder: “Gea, setg u, (oder)?”
Uschia entschaiva la spiertusa critica dal fenomen dal oder turitgais ch’ins ha pudì leger en la Grischuna insacura il 1989. Per l’autur F. Rohrer è il pled tipic da quels da Turitg betg sulettamain in appendix senza significaziun. Cun il diever mecanic da la floscla tschertg’ins inconscientamain l’affirmaziun davart dal partenari da discussiun, ed ultra da quai duess il oder final stimular l’interlocutur da respunder e da cuntinuar qua tras la baterlada. Sa chapescha ch’il züritütsch porscha cun gäll, nöd, euv. ulteriurs pleds abels da surpigliar la medema funcziun, dentant è la moda linguistica favuraivla al oder. 
Sch’ils 500’000 Turitgais dovran unisono l’appendix oder e nagut auter per concluder mintga frasa, co sa cuntegnan lura ils 50’000 Rumantschs? Els vegnan a sa cuntegnair sumegliantamain, ad introducir e strapatschar in term a la moda, ma essend sparpagliada en bleras mini-cuminanzas, ha la Rumantschia producì ina rotscha equivalents dal turitgais oder (e cun quai era dal cuirais gell). Per uschè da dir classics èn neve sursilvan, nevaira ladin. Las primas attestaziuns stampadas dattan il salidaivel avis dal 1757 cun neve, miu char Giuven e B. Veith en sia Gramatica Ramonscha dal 1805 cun ne ve ti? C. Biert, tgirader dal pled popular, lascha dir insatgi en la Müdada: praticas quistas s-chaclas, nevaira, verv translatà en tudestg cun nicht wahr, en franzos cun n’est-il pas vrai. A Stierva en Surmeir saja naveir mort ora cun la Zia Brenn avant 1950, percunter ha il pled conquistà novs champs en Surselva, prolungond l’expressiun d’engraziament en grazia neve! engraziel neve!
Frequents e bain enragischads èn ni buc (pli vegl u buc, ner buc) en Surselva, u betg en Surmeir, o na, o brich en Engiadina. Tuttina observ’ins in cas da smesada dal ni buc cumparegliond il dialog en duas versiuns da Culan da Crestaulta da T. Halter. Il 1955 fa in dals persunagis preistorics la dumonda: Ti odieschas Ischga, nibuc Durana? il 1989 percunter: Ti odieschas Ischga, buc Durana? Tar ils divers pleds che collian surmiran e putèr (incl. Zernez) tutga er ina da nossa interjecziuns, numnadamain nusche al nord, nischi al sid dal Gelgia. En ses Mossaveias tschertga G. P. Thöni l’approvaziun cun ils pleds: Nusche, tg’ins alnclei ena gronda part dètg bagn? E J. Guidon vertescha en in raquint criminal l’original franzos: Vous êtes nouveau venu, n’est-ce pas? en: Tü est be güsta rivà, nischi? Il frar pitschen dal nischi è il nina da la dumonda negativa: nina cha que nun es.
En Engiadina bassa vegn ad esser il pli usità nun esa, applitgà da C. Biert en il passadi dal Descendent: Quai resta lura tanter dad homens, nunesa. Normalmain scursaneschani la sequenza nun esa per in element, schend quels da Scuol engiu nun, quels da Ftan ensi nesa. Puspè C. Biert, en Fluots dal dessert: In dumengia vainst giò Pradella a ballar. Nun? Plitost raritads èn buc ver, nibutscha en sursilvan, ègl, nuschate en surmiran, che, na, nischina, nö en ladin. Sin nivel ladin pon ins citar: Ti has mazzau miu tgaun e pagas el, nibutscha en il Paul Luziet da G. Gadola e: Nö mal, che? en il descendent da C. Biert. En il nr. 66 da las Punts che è cumparì avant curt scriva insatgi da Scuol: Ün ter giuven pêrin, nö? sa servind sco ordavant Biert da la furma locala reducida da nöglia, nöa. 
L’inventar furmà dad expressiuns sporadicas e classicas, per part antiquadas, vegn cumplettà da quellas a la moda. Quai sa tracta da ni sper il Rain anteriur e da o, u sper l’En. En la Romontscha dal 1996, nr. 45 annunzia la rauna meteorologica bell’aura: Super, ni? Ed en LQ dal 1998, nr. 23 menziunescha L. Tuor in’impurtanta schlatta da Breil: Ils Latour ni. L’autra conjunctura dal o sa restrenscha betg sin il linguatg discurrì, ella sa reflectescha en passadis colloquials da la litteratura: Chi’s sapcha bain daplü sur da vaschins, o? èsi da leger en ils raquints da J. Guidon. Ils exempels allegads, schegea che betg cumplets, dattan in’impressiun da la ritgezza – u Babilonia? – dals equivalents rumantschs dal oder turitgais e releveschan ina cuntrada linguistica en moviment, chaschunà da pleds e dievers che naschan e svaneschan.