Plaschairun

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

In'alternativa per augmentar substantivs han ins chattà en la cumbinaziun cun mammut, monster, gigant. Realisaziuns novischmas da quest tip èn ils marcaus-monsters ed in monsterconcert sco creaziun plitost dubiusa. Che questa furmaziun actuala ha ina tscherta tradiziun resorta dal DRG tom 7, p. 241s. Là vegnan citadas set attestaziuns litteraras cun gigant, gigantesc, gigantic, tuttas datond dals onns 1902–1965. En detagl sa tracti da las suandantas expressiuns: las gigantas tschemmas bernesas, las portas gigantas dil vargau; ils gigantescs chastagners, tia bratscha gigantesca; giganticas maschinas, la gigantica figura dil p. Ireneus, siu viadi gigantic. Translatà han ins las expressiuns, per gronda part concretas, cun ils adjectivs 'gigantisch', 'riesig', 'mächtig', 'hünenhaft' e 'gewaltig'.
In'autra pussaivladad fiss stada la translaziun cun ils cumponids dal tip Riesengipfel, Riesentore, detg populars en tudestg. Questas cumposiziuns cun Riesen- promovan forsa la derivaziun rumantscha sin -un(a), dentant è quai ina supposiziun nuncumprovabla uscheditg ch'ins sa betg confruntar in dumber suffizient da translaziuns cun ils originals tudestgs. La publicaziun dals set cas sisura è sa fatga il 1980. En ils dus decennis scurrids dapi lura èsi reussì da trair ord nossa pressa in tant dals pleds analogs derivads sin -un(a), numnadamain
tschintg da set, mancond anc la derivaziun da chastagner e da tschemma. Els vegnan allegads qua inditgond excepziunalmain la funtauna: la portuna majestusa da la chasa federala (Fögl 1995, 99, 3), il portun da l'eternited (Fögl 1996, 75, 2), ils bratschuns dal signun tirolais (Fögl 1994, 98, 1), la maschinuna da forar (Fögl 1996, 83, 10), alch maschinun, alch computer (Fögl 1993, 2, 2), figürunas da Jesus e Maria (Punts 1999, 60, 8), in viadiun sur Turitg (LQ. 1997, 76, 15). Las furmas portun e maschinun mussan midada dal gener, fenomen schabegià medemamain tar boccun, chasun, costun, finiastrun, fourun, lavurun, pedrun, rattun, s-charpun, stallun, stanzun, tendun, troclun, tuortun - e cun in zic paradoxia tar il femnun. Dimensiuns fitg variablas caracteriseschan las plantas en ils differents stadis e lieus, in fatg che favurisescha la derivaziun da lur nums cun -et, -in per exemplars fitg pitschens, cun -un per exemplars zunt gronds. Perquai sa auzan ord las paginas rumantschas goduns da bös-chuns, plontunas e frus-cheruns, en spezial da dschemberuns, larschuns, petschuns e pignuns.
Tar ils numerus nums locals terminond sin -un(a) po interessar la valur augmentativa da lur finiziun. Evidenta è ella en Piz Blaisun (Madulain), Val Gianduns (Zuoz), plitost tschelada percunter en Chischliun (Muster), ina varianta da castellun, plinavant en Glaruna, dal temp rumantsch gleruna, augmentativ da glera. Naginas furmas augmentadas èn Canterdun (Sursaissa), Cumparduns (Seglias) e Gamperdon (Flums SG), Munterdun (Sevelen SG), successurs sut influenza tudestga da con(t) rodund, camp rodund, munt rodund. Sur dal conuschent Malbun en il Liechtenstein, terra antruras rumantscha, infurmescha il Cudesch da Nums dal Principadi gist cumparì. Cumediants e cineasts han ornà lur producziuns cun ils pseudo-toponims Fruns e Madrun, cartaivel insatge tipic per els ed il public. Per finir saja menziunada l'auta frequenza da tscherts augmentativs abstracts sco breigiuna, caneruna, fadiuna, preschuna, successun euv. A la dumonda suenter il champiun en questa categoria datti ina clera resposta: Il pli savens entaup'ins oz il derivat plaschairun, plischerun. Unì cun ils sinonims dalettun, gustun, tschaffenun ed anc cun il tudestg Riesenfreude, Riesenspass e tudestg da Cuira uu Froid resplenda el insaco il bainesser grischun.