Plaschair augmentà

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Mintgin als producescha di per di e magari cun plaschair: Ils augmentativs. Quests pleds modifitgads furm’ins en rumantsch cun il suffix augmentond -un, -una, tant per persunas ed animals sco per chaussas. Uschia augment’ins politiker e radical tar politikerun e radicalun, uors e spler tar uorsun e splerun, placat tar placatun, temps tar tempsun. La finiziun amplifitgescha dublamain ils pleds, il corp per la silba -un(a), il cuntegn per la noziun da l’extrema grondezza u intensitad. Ma l’augmentativ surpassa inqualgiadas il blut engrondiment, chaschunond midadas dal senn. Il nasun da l’elefant, pia l’organ ‘Rüssel’, è in nas spezial e fitg prolungà, ubain la prolungaziun dal nas. In senn depreziativ marchescha l’uscheditg Romontschun, in senn figurativ quel utschelung che signifitga ‘eroplan’ u ‘helicopter’, sumegliant al tudestg Riesenvogel. Qua fissi interessant da savair sch’il talian uccellone vegn medemamain transponì da l’animal sgulant sin la maschina sgulanta. Ins dubita e consultass gugent il “Grande Dizionario della Lingua Italiana” da Battaglia, sche lez avess cun ses 19 toms gia cuntanschì il bustab U.
Il plaschair u basegn da furmar augmentativs tschiffa er ils pleds esters che vegnan integrads en il sistem rumantsch sco fänun, kerlun, püschelun, cun suffix dubel fressaduna. Nossas gasettas augmentan era pleds cun la finiziun regulara - un, effectuond la silba dubla - unun(a) en ils vervs attenziununa, bastunum (pronunzia putera), impressiununa, mantunun, plununa, stizunsunas (dubel s dal plural).
Plinavant derivan ellas pleds cun finiziun vocalica, stgaffind las furmas remartgablas autoun, buordiun, chapeun, cuuna, engaschiun, gaudiun, tempoun. L’augment vegn perfin pratitgà tar in pled sco massa faschond londeror massuna, insaco in pleonassem sco il mantunun. Apparentamain tanscha il suffix -un betg adina sco ensaina da l’augment, uschia ch’ins creschenta l’effect cun metter vitiers in adjectiv quantitativ, saja in general sco en detg canastrung, enorm plaschairun, grond rehun, guottuns gross, saja in precisond sco en nesun larg, chaveluns lungs. Quests elements da rinforz inditgan ina forza smesada dal suffix -un che ha per consequenza ch’ins tschantscha betg egual da gronds, ma er da pigns lumpuns. Che pleds sco ballun, chanun, chartun, lampiun, salun han in aspect augmentativ è evident, schebain ch’ins dovra els libers da lezza funcziun, pia senza als prender per ina balla, chonna, charta, lampa, sala surdimensiunada. Gist sco tudestg Ballon, Kanone, Karton, Lampion, Salon èn las furmas rumantschas emprestadas d’auters linguatgs neolatins che cultiveschan l’augmentativ sin -one. Talians a Turitg battegian lur salun da gieus Pollicione, la RAI taliana ses quiz televisiv I Cervelloni. La translaziun tudestga dal Blick ‘Glücklicher Daumen’ e ‘Die Superhirne’ revelescha connotaziuns ch’èn betg cuntegnidas en rumantsch poleschun e tscharvelun. Il “simpaticone”, cumpliment fatg da LQ al nov elegì regent si dal Puschlav, enclegia il lectur rumantsch senz’auter. Ed ils meridiunals peperoni e melonas han ins gia rumantschà en peperuns, peivruns e meluns, quai che premetta l’identificaziun dals nums originals sco augmentativs. Il pled barschun pudess ins numnar in faus augmentativ, perquai ch’i dat en rumantsch nagin tschep nunderivà sco il franzos brosse. In tal manca er tar ils italianissems falcun e salmun, nums d’animals ch’ins resenta pia betg sco augmentativs, uschia ch’els s’accordan bain cun tudestg Falk e Salm che vegnan ad esser lugads insanua damanaivel en ils chaus dals Rumantschs bilings. Ina funcziun sumeglianta ad –un han ils suffixs -atsch, -üffel ed -uner, il prim da diever general ed in pau pli depreziativ, il segund ina exclusivitad ladina ed il terz ina spezialitad sursilvana da tals che retegnan il –un per memia banal. Uschia han zambregià versads scrivents per il Fögl in cudaschüffel ed in maschinüffel, per la Rumantschia il barbuner coolman.