Engiadina tripartibla (2)

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Malgrà bleras punts che collian Engiadin’Ota e Bassa sa mantegna l’idea da duas parts differentas che tutgan apaina ensemen. “Quels là sü sun massa Top of the World. L’Engiadin’Ota e Bassa sun duos muonds differents”, manegia insatgi da Zernez, ed in deputà da Sur Tasna pretenda: “Die Unterengadiner werden von den Oberengadinern oft als Hinterwäldler betrachtet” (citats tenor Fögl 1995 e Tagblatt l996). Questas pretaisas dattan il maletg da dus blocs prest incumpatibels, opponids in a l’auter. En realitad exista ina zona da transiziun cun Zernez, la vischnanca dal dialect intermediar, la porta al parc naziunal sin territori d’Engiadina Auta e Bassa. Tenor Silvia Cantieni è Zernez però “der Ort in der Zwickmühle”, stratg vi e nà tranter ils avantatgs turistics da l’Engiadina Bassa ed Auta. Tals d’ordaifer han magari fadia cun la localisaziun dal lieu, uschiglio nun avessan il 1997 instanzas grischunas sco il president da la regenza e la gasetta Südostschweiz stuschà Zernez en l’Engiadin’Ota. La separaziun u bipartiziun almain en ils chaus po explitgar il plural las Engiadinas, las duos Engiadinas, a las qualas s’agiunta savens la Val Müstair. Ina gasetta sursilvana scriva il 1838 sur da fatgs en las Giadinas et a Münster, e gia en la Genesis da Joan Pitschen Salutz (1657) vegn fatga la dumonda retorica: “Qual ais, ò Ingadinnas! dama ilg oblig vos?” Sche las duas mitads paran mintgatant vieutas davent ina da l’autra, s’avischinan ellas percunter a las regiuns cunfinantas da tschel maun. Uschia tschantsch’ins da l’Associaziun pel rument d’immundizchas Engiadin’Ota/Bergiaglia, e l’uniun vallader-jaura va fin tar ils autists dal TCS che furman la Gruppa regiunala Engiadina bassa/Val Müstair.
A la divisiun suonda la sutdivisiun, vul dir ch’ins zaivra ora organisatoricamain la part d’immez da l’Engiadina Bassa, la part sura da l’Engiadin’Ota euv. La part sut cun las vischnancas da S-chanf fin si La Punt Chamues-ch sa distingua cun il num la Plaiv e renconuscha betg adina sia appartegnientscha a l’Engiadin’Ota. Cler è mo che novas “subregiuns” cumpletteschan las unitads istoricas, damai Sur- e Suot Funtauna Merla (tranter Bever e La Punt Chamues-ch), Sur- e Suottasna (tranter Ardez e Ftan). Empè da la partiziun en dus e quatter sa fa valair pli e pli ina tripartiziun che introducescha l’Engiadina centrala. Ina empraisa da Scuol surprenda ina concurrenta a Zernez per rinforzar sia preschientscha im Mittelengadin, in inserent tschertga da cumprar in’abitaziun d’atgna proprietad in Engiadin’Ota/Engiadina d’immez, e la SO situescha l’engrondiment dal parc naziunal en ina zona zwischen dem mittleren und unteren Engadin.
Cumbain che l’Engiadina è daventada tripartibla, datti er ina Engiadina unida, ina Tourismusdestination Gesamtengadin!
Ils “turistichers” ed interprendiders conuschan il niz dal num armonius Engiadina per commerzialisar lur purschidas e products. Ina Aqua Engiadina SA fundada a Scuol vul pari embuttigliar l’aua ord la funtauna cotschna per dustar la said als schaics arabs. Er ils meds
da transport ston betg rullar e sgular senza l’etichetta attractiva. Giu dals jets da la societad Air Engiadina vegn ins a vesair gia baud ils vaguns dal Engadinstar filond da la rusna dal Vereina en ed or. La splendur dal num Engiadina è dentant vegnida al main per ils poets betg commerzials che han deponì lur plant en il Chardun satiric. Ditg avant la concretisaziun dals plans per fabritgar or la plazza aviatica a Samedan ha in innovatur mess en rima l’ajer d’Engiadina cun kerosena e benzina.