Las Surselvas

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Avant var 300 onns ha il num Surselva entschet a substituir quel pli vegl da Part sura. L’onn 1729 publitgescha il Talian Flaminio da Sale ses vocabulari talian-rumantsch cun il linguatg da duas vals, “cioé di sopra selva, e di sorsét”. L’expressiun preposiziunala sur selva duvravani segir conscientamain en il senn da ‘sur il guaud, ob dem Wald’, medemamain in num pli vegl che viva vinavant en il colloqui “Sur igl Uaul” dals preditgants sursilvans. Dal general Demont rapporta in contemporan, ch’el saja ì cun sia armada encunter Surselva cun l’ordra da metter tut Surselva en fieu e flomma. “Denter nus a Surselva” scriva 1839 la gasetta “Amitg della religiun”, e la pressa da lezs onns ha anc betg decidì tranter de Surselva e della Surselva. Il diever da l’artitgel variescha era tar la preposiziun en ch’è oz la normala, damai en Surselva u ella Surselva, magari si Surselva, sin Surselva. Pli precisas vulan esser la Romontscha, catapultond ina studenta russa “da Moscau siadora ella Surselva”, e la revista dals giuvens “Punts”, deplorond la mancanza da parties si ella Surselva. Per nus furman la preposiziun e ses cumplement l’unitad Surselva che stat a pèr cun nums da vallada sco Engiadina e Lumnezia. La separaziun dals dus elements è oramai excepziunala, plitost in inschign grafic tar il “Berg Führer Sur Selva” edì da la secziun Piz Terri dal CAS il 1998. La moda d’applitgar il num rumantsch Surselva en texts tudestgs nagin che contesta, ma cur ch’insatgi dal Grischun tudestg scriva “die Strasse ins Surselva ist eine Transitstrasse” ves’ins giu da l’artitgel, ch’il neutrum das Oberland è anc qua. Ina cumbinaziun ha ristgà P. a Spescha en in text tudestg cun das oberländische Surselvathal. En il num Surselva ha la preposiziun sur la muntada principala da ‘pli ad aut’, entant che Suraua (en Lumnezia sut) e Surrein (en fatscha a Sumvitg) muntan ‘da tschella vart da l’aua, dal Rain’. Il cumplement da sur, l’arcaic selva ‘Wald’, inditga il guaud extendì tranter il Rain, Trin Mulin e Flem/Lags, l’uschenumnà Uaul Grond u Grosswald. Tuttina para il cunfin giudim la regiun Surselva main evident che quel sisum, marcà cleramain dal Culm d’Ursera e dal Lucmagn. Mintgatant metta Flem sasez dador la Surselva, ma pli savens sa quinta er Trin latiers, ins pensia a la tabla brina “Welcome Surselva” pustada giu la punt Lawoi, a l’allitteraziun (Stabreim) usitada denter Tujetsch e Trin ed a l’appartegnientscha da Hohentrüns a la “Corporaziun da vischnauncas Surselva”. “Surselva se numna la vallada dil Rein navent da sia fontauna tochen Reichenau” stat en il cudesch da scola translatà da J. C. Muoth, la “Scuntrada e formaziun Surselva” fa sgular ses program da curs er en las chasadas da Tumein, ed il colloqui “Sur igl Uaul” dals preditgants tanscha schizunt enfin giu Favugn. In zic elastica sa mussa er la lingia da cunfin a dretga dal Rain cun Versomi e Valendau (district Glogn) e Stussavgia (district Mantogna), ma per finir saja tractada in’autra dumonda. Pertge vegn ins insumma sin l’idea da far in titel cun il plural las Surselvas? Èn ins partì da la diversitad da linguatgs, confessiuns e pes da taglia en l’entira Surselva, en la Surselva su, miez e sut ed en l’ulteriura Surselva? Manegià è insatge auter, numnadamain ina moda che vegn ad esser la consequenza da la perdita dal senn oriund da Surselva ‘sur selva, sur il guaud’. Ozendi valan rumantsch Surselva e tudestg Oberland (franzos Pays d’En-Haut) sco sinonims. Perquai fa il Rumantsch biling automaticamain dal “St. Galler Oberland” ina Surselva songagliesa/sangallaisa, dal “Zürcher Oberland” ina Surselva turitgesa/zürigaisa e dal “Berner Oberland” ina Surselva bernesa/bernaisa. Propi giustifitgada fiss quella translaziun dentant be, sche la Part Sura da quels trais chantuns giaschess medemamain si sur in guaud extais. Uschia datti atgnamain in’unica Surselva en Svizra, e tuttina entschaiva G. A. Bühler il Tschespet 17 cun ils pleds: “Sin ina spundiva terrassa della Surselva grischuna …”