La fantöna gronda da Sarn

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Grazia a las registraziuns da l'archiv da fonogrametria da l'universitad da Turitg savain nus in pau meglier, tge rumantsch ch'i tschantschavan sin la Mantogna (Heinzenberg) anc en la prima mesadad dal 20avel tschientaner. Igl è in dialect caracterisà dal sun –ö- che dat la tempra er als nums locals da Sarn: Cuschöns, Palö Mala, Parlöna, Pro Palö, Truön, precis sco als set Plöns ed a las anc ina giada set Plöncas, registradas en il Cudesch da Nums Retic. Ina tscherta differenza dal sursilvan mussa la conjugaziun, che ha il preschent jö dorm, tei dormas, el dorma, nus durmegn, vus durmes, els dorman per durmir, particip durmö; per il reflexiv sa lavar, particip sa lavo èn las furmas: jö mi lav, tei ti lavas, el sa lava, nus sa lavegn, vus sa lavas, els sa lavan. Ina marcanta differenza fonetica exista tar ils vocals –e-, -o-, ch'èn prest adina serrads, e tar il –n final cun la pronunzia tipica per il Grischun central (Cuschöngs, Parlönga).
L'idiom principal da la Ligia Grischa (ensemen cun quel d'Engiadina), e betg il modest pled da la vischnönca nativa ha Otto Carisch retegnì en ses "Taschen-Wörterbuch der Rhaetoromanischen Sprache" dal 1848. Tar Otto Carisch mainan era las stgarsas menziuns da Sarn en il register da la Crestomazia che renvieschan a dus predis dal professer a la scola chantunala e plevönt da la Mantogna. 
Insacura il 1927 raquinta magister Ruben Lanicca, naschì l'onn 1881 si Sarn, d'ina lumparia ch'ils mats han gì fatg. Per quel stuc èn els sa servids da la fantöna gronda che stat sin Plaz sper la Tgè Camenisch. Enturn questa funtauna octangulara vegn er il pitschen Ruben ad esser siglì cun ils buobs e las mattatschas, chantond sco ils uföns vi Prez e Dalin: Retg fantöna, cul tgil da löna, a quel c'el tgeia, litgensa nus! mintga giada ch'in tavön schuschurava sur l'eua vei. Anc oz pon ins tadlar la vusch da Ruben Lanicca sin la platta fonografica u leger dad aut il text transcrit en la broschura accumpagnanta, ed il dialect sursilvan ch'ils davos decennis han scuo ord vischnönca reviva per ina pezza.
Agl e sonda da primavera. Igl Risch Vazò â carjo il banetsch. El vut glindasgis esser igl amprem cula carja sigl funz. Que ân igls mats sancurschö. Egl far notg âni els sarimno a salen giöu ca quesera veglian els mussar agl RischVazò cura c'in carja grascha.
Ina parts en tigl ustier vid igl pudel. Dus sglischan anturn la fantöna grönda e fan adatg cura c'el stiza la cazola en stiva. Ussa va igl Risch a letg. Igls mats en s'antaletgs e cun in'anzena clomani tuts ord l'ustreia. Igl Non stat se da la sutga e gi tier tschels: "Tarlà, que e mats da Prez!" Spert svidani lur pudels a sa fan giuador, sco scha ni nassan suenter ad anzatgi. Mo els san betg c'igl Risch e a letg.
Ussa va igl vid igl banetsch. Spert veni spurno giöu ina tropa furtgadas grascha giud la carja digl Risch. Aluscha sa metni a trer il banetsch ord la curt vei ancönter la fantöna grönda a cun forza sur l'urmegl ein amiez la fantöna. Que va tier aschi spert e dascus sco pussevel, a'gl Risch sancorscha not.
Par c'igl Risch agi valti lavur glindasgis rabetschani natier in magliac grascha e carjan vitier. "Scheia, ussa sa igl Risch gliendasgis ir cun l'amprima carja", gi'l Toni. "Tge leinsa gir damön sch'el nus taca?" – "Mo gliez essan nus not amparfez. Ell'ustrei'âni not santö ca vus ves clamo a nus, partge igl scarvön Lurentg er'è digl meni c'igl segi mats da Prez ca nus ravidan o."
Igl Risch dorma sc'in tes ad e en sia furia egl siemi schon vid igl arar. La damön da bun'ura leva'l a sa fa giuasot tgè par ir en navugl a parver. En que c'el rabata sur la plat'avön digl isch tgè oragiöu veza'l ca la carja grascha mönc'ala curt. "Canaglias digl giavel! Que e ben sto igl Toni c'â mano els. Marveglias vejö me nua c'igl giavel â tanto vei els cugl banetsch. Oz tacu el avön tuts schigitg sco nus essan ord baselgia." A cun quels pleds passa'l en navogl. "Tgi sa scha ni ân önc fatg en faner igna sco on. Mena böns eni nut."
Per cun baiver veza'l ca la carja e en fantöna. "Quels prendan è o igl banetsch, quels c'ân mess egn el." Cun mala viglia sa loga'l dad ir a baselgia. Mo en baselgi'en ses patratgs pli vid il banetsch ed igl Toni schlet ca vid igls pleds da ser Dumeni. Strusch e'l ord baselgia, scha taca'l igl Toni. "Cura metas o mö banetsch ord la fantöna?" Mo igl Toni vul saver da not, ad aschi vai cun tuts c'el taca. Els agien giö avunda cugls mats da Prez questa notg senza ir vi digl banetsch digl Risch. Aschi sto igl Risch glindasgis damön meter sez igl banetsch ord la fontöna grönda.