Cuira e sias plantas

(anr) L’emprima fiffa verda che sa mussa la primavaira vi da las plantas na sveglia mo sentiments teners d’amur tar uman ed animal, mabain era l’interess per la natira sco tala. Co sa numnan pomai las differentas plantas che verdegian e flureschan d’in flurir en nossas vischnancas e citads e che flancheschan cun lur colurs pompusas las vias sco p. ex. la via da la caserna a Cuira. Malgrà contaminaziun da l’aria u vias sa-ladas. Las inas, las indigenas, s’enconuscha bain, per las autras na datti gnanc in num rumantsch. A Cuira pon ins observar numnadamain na main che 50 differentas plantas publicas da tut il mund che creschan lung las vias ed embelleschan parcs u areals da scolas. Tar questas plantas na tutgan betg mo las enconuschentas sco p. ex. il tigl, la platana, l’ulm u la papla, mabain era plantas pli exoticas sco il ceder blau da l’Atlas (Cedrus atlantica MANETTI «Glauca») da l’Africa u la planta dals dieus (Ailanthus altissima SWINGLE) da la China. 

In mussavia da plantas per Cuira 
Gia dapi sia fundaziun dal 1871 è l’embelliment da Cuira ina finamira principala (fixada statuariamain) da la societad da la citad da Cuira (Stadtverein Chur). Ina spezialitad da quella societad dals emprims onns era da promover aleas. Uschia èn vegnidas realisadas cun sustegn e sin iniziativa da la societad da la citad la via da spassegiar dal Mittenberg dal 1876/79, l’alea da maruners selvadis da la Loestrasse (1891) sco era l’alea sin la plazza da la staziun dal 1910/11. Discussiuns pervi da plantas en citad haja dà era gia quella giada. Il plan da smerscher l’ultima part d’ina alea da paplas imposanta, emplantada dal 1828 lung il fossal emplenì dal Malteser fin tar la chasa Salis vi da la via da Masans ha chaschunà lungas e vivas discussiuns en la pressa. Dal 1900 èn alura las ultimas 58 paplas da piramida vegnidas terradas e remplazzadas d’ulms da muntogna sco che l’istoricher Luzi Dosch scriva en l’introducziun dal cudeschet «Bäume in Chur. Ein Rundgang», edì da la societad da la cità da Cuira per ses 125. anniversari. 

Ina buna survista 
En quel cudeschet vegnan tractadas 50 plantas. La lectura ed il lectur vegn a savair detagls interessants davart derivanza, derasaziun, grondezza, vegliadetgna, pretaisas al terren ed auters de-tagls biologics sco parasits. Cun ina fotografia vegn mussada la planta en tutta grondezza e ritgezza. E sin ina charta da Cuira saja marcada – uschia Carlo Monciardini, president da la societad da la citad da Cuira – la posiziun da mintga planta per che mintginA che s’interessa per l’ina u l’autra planta chattia quella senza grondas difficultads. 

Plantas exoticas cun nums strusch translatabels
Sfegliond il cudeschet dattan en egl ils nums exotics – e strusch translatabels – da diversas plantas. A Cuira chatt’ins tant divers exemplars d’ina da las plantas las pli veglias e grondas da nossa terra – la planta mamut (Sequoiadendron giganteum BUCHH.), oriunda da la Sierra Nevada, ina chadaina da muntognas da la California. Là creschan ellas tranter 1500 e 2400 meters sur mar. Tut las plantas mamut dal Grischun èn vegnidas emplantadas tranter il 1870 ed il 1883. Quai ans di il cudeschet sin pagina 13. Trais exemplars tgiran cun ina autezza da fin 34 meters ed ina circumferenza dal mutagl da fin 6,70 meters l’entrada da l’edifizi da la Viafier retica e dal Museum d’art Grischun. Per translatar bler pli problematic èn però autras plantas, uschia p. ex. il Amerikanischer Amberbaum (Liquidambar styraciflua L.), il Lederhülsenbaum (Gleditsia triacanthos L.) da l’America settentriunala, il Perlschnurbaum (Sophora japonica L.) da la China u il Südlicher Zürgelbaum (Celtis australis L.) da la regiun dal Mar mediterran. 

Criteris multifars impurtants… 
Ch’ins haja uschè diversas plantas da regiuns estras saja per l’ina ina dumonda dal clima, declera Dieter Hunziker, architect da cuntradas e responsabel per la tgira dals implants publics da Cuira. Cuira haja grazia al favugn in clima spezialmain miaivel e qua creschian diversas plantas ch’ins chattia mo en il sid da las Alps sco p. ex. il figher. Per l’autra saja quai stà antruras ina sfida fin schizunt ina mania da collecziunar plantas en nossas regiuns nunenconuschentas e da far crescher quellas. Oz però vegnan emplantadas en citad bleras sortas estras or d’auters motivs. Ina buna resistenza cunter pulvra, sal, setgira, radiaziun da chalur dal catram e terren plitost magher sajan criteris fitg impurtants per selecziunar ina planta per la citad. E qua hajan diversas plantas exoticas sco p. ex. il celtis australis (Südlicher Zürgelbaum) gronds avantatgs natirals perquai ch’els derivian da regiuns cun cundiziuns sumegliantas a quellas en ina citad, uschia Hunziker vinavant. 

…a favur da l’uman urban 
«Plantas en ina citad han bleras funcziuns», cuntinuescha Hunziker. «Ellas structureschan il maletg d’ina citad ed ellas guardan oravant tut per in micro clima pli agreabel filtrond pulvra e 
fulin or da l’aria, svapurond aua e spendrond sumbriva. Ed ellas modereschan la canera. Dentant na dastgan ellas betg procurar blera lavur. Ina planta sto crescher e prosperar da sasez. Nus na vain simplamain betg il temp (e las finanzas) per tgirar mintga planta publica da la citad. Ina tscherta resistenza ston ellas avair. E lung las vias as ston ellas suttametter a tschertas normas urbanas p. ex. ston ellas avair in mutagl d’almain 4,50 meters per ch’ils camiuns possian passar senza problems. Quai vul dir ch’i n’è betg uschè simpel da plantar ina planta en citad. Blers obstachels giuridics, architectonics, politics e finanzials ston vegnir superads fin ch’ina nova planta possia cumenzar sia vita urbana a favur da l’uman.»