Entadim la Tumleastga

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Nua che la via vers sid sa sparta, manond tras las Viasmals enta Schons tras Miras si Surmir, là giascha la vischnanca cun il num rumantsch che va en emblidanza. La muntada strategica dal lieu sa manifestescha en plirs chastels e ruinas. Campi e Reziauta, Baldenstein ed Ehrenfels circumdeschan la vischnanca tranter auas ch’eran betg adina prusas. Alvra, Rain ed Anugl sa derschan nauador da las chavorgias per cuntinuar unids lur cursa.
Ch’il lieu vischin Thusis ha era num Tusaun tut che sa, main conuschent è il num rumantsch per Sils im Domleschg. Quai ch’ins legia en las gasettas è pauc unifurm, sa lascha dentant gruppar en trais categorias. La soluziun minimala consista en il diever da la furma tudestga Sils, magari cun l’agiunta dals bustabs i. D. ubain rumantschà i. T. (ladin) ed e. T. (sursilvan). Dominant è il tipus da Segl in Tumgias-cha en ladin, da Segl en Tumliasca en sursilvan, latiers las furmas scursanidas Segl i. T. e Segl e. T. Er Segl sulet vegn duvrà, cunzunt cur ch’il vitg è gia localisà. Localisaziun fa basegn pervia da la vischnanca omonima (dal medem num) sisum l’Engiadin’Ota, nudada en il cudesch da telefon cun Sils i. Engadin/Segl. Qua è da dir, che l’omonimia pertutga en sasez mo il num tudestg Sils, usità da vegl ennà per omaduas vischnancas. Il num rumantsch Segl vala tradiziunalmain per il lieu puter e betg per il sursilvan. Perquai na stuess ins gnanc duvrar precisiuns sco Segl en Engiadina u Segl en l’Engiadin’Ota. La vischnanca al pe dal Crap Carschenna porta il num tradiziunal da Seglias. Ch’el vegn chatschà en las stretgas da Segl ha da far cun la dubla valita dal tudestg Sils, ina circumstanza che provochescha l’extensiun analoga da Segl sin donn e cust da Seglias. Figurond en noss vocabularis actuals, chatta il Seglias istoric tuttina mintgatant la via en gasetta. La distincziun era anc evidenta ils onns da la rimnada dal linguatg discurrì per il DRG. Dals questiunaris emplenids curt suenter 1900 resorti, ch’ins scheva a Riom d’ina persuna pallida: Chegl è en mellen da Seglias. En la “Historia Raetica” da 1705 menziunescha J. A. Vulpius las vischnancas da Tasaun e Saglias ed ils abitants, ls da Scharans e da Saglias. Il cronist da Ftan sa serva pia da la furma valladra d’in num local derasà en l’entir intschess rumantsch. A Schlarigna sa splega la scena, nua che G. Mathis, en “Amicizia ed Amur”, fa passar insatgi our da Stredas giò per Seglias.
Seglias udiva tar ils nums transparents e chapaivels, perquai ch’il toponim (num local) era a medem temp er appellativ (Gattungswort) cun la muntada principala da “er, prau lunghent”. L’origin da Seglias (sco er da Segl) vegn inditgà dal “Cudesch da Nums Retic” cun in pled gallic SILIA che avess signifitgà “lunga strivla d’er”. Sco succedì cun blers toponims, è era Seglias daventà num da la famiglia. La schlattaina da Domat è documentada davent dal 15avel tschientaner en l’ovra citada, nua ch’ella stat sut il titel “Wohnstätten und Herkunftsnamen”.