Miramunt e Guardaval

Da Kuno Widmer, Institut dal DRG

Il carstgaun è in esser visual, in fatg che s’effectuescha tranter auter sin sia moda da crear ils nums da lieus. Uschia datti ina partida toponims (nums locals) furmads cun ils verbs mirar e guardar, sco per exempel Miramunt e Guardaval. Questas cumbinaziuns da verb + substantiv èn in zic ambivalentas areguard lur part verbala, interpretabla sco imperativ (mira il munt!) ubain sco terza persuna (che mira il munt). Quai n’impedescha betg ina gronda productivitad dal tip Miramunt gist ozendi, e cun stregliar las gasettas dals ultims onns vegn ins tar ina pulita racolta da talas realisaziuns. Chalet Miramunt a Puntraschigna, Hotel Mira Val a Flem Casa d’Uaul, Casa Miraselva a Trin Mulin èn trais nums da questa sort. Els fan nascher empernaivlas associaziuns, circumdeschan il bajetg cun vastezza e natira, qualitads che vegnan domesticadas da lur vart tras ils terms chalet, hotel e chasa. La Casa Miraselva vegn descritta sco ruhig und sonnig gelegen en l’inserat d’ina firma immobigliara che porta il num englais e significativ da Sunside. Da las cumposiziuns numnadas para Miraval d’esser la pli derasada, tenor las menziuns en la pressa. Uschia han fatg cumparsa cun il num Miraval la pensiun a S. Benedetg/Sumvitg (l’anteriur Hotel Marina), la casa da vegls a Cumbel ed ina casa privata a Rueun, in consorzi da fabrica a Samedan ed ina galaria da maletgs a Schlarigna. Nums analogs vegnan furmads cun il sinonim engiadinais guardar, surmiran e sutsilvan vurdar. La sinonimia sa restrenscha dentant sin ils nums moderns, nua ch’il verb guardar exprima simplamain “contemplar” cun referenza ad in object admirabel. Ina bella vista empermetta perquai il num Guarda Val da l’uscheditg hotel-culm si Planoiras. Differentamain èn da chapir ils nums medievals, sco per exempel quel da la ruina Guardaval sur Madulain, da la quala il Fögl Ladin relata: Il chastè d’eira gnieu construieu l’an 1251 da l’uvas-ch Volkard per proteger sieus possess i’ls contuorns. Betg raschieni pia d’in lieu da contemplaziun e giudiment da la cuntrada, passiun dal 19avel tschientaner colliada stretgamain cun il num Bellavista. En il num da la fortezza destruida dad Adam da Chamues-ch ha guardar la muntada veglia, cuntegnida en guardia e guardian. Quest diever militar dal pled fa la punt tar il Luegisland, en il temp medieval tardiv in num popular per la pli auta tur da citad che serviva a survegliar ils conturns lunsch enturn. L’interpretaziun da Guardaval sco num dal Chor viril da Zuoz nun è simpla, qua stuess ins tadlar ils chantadurs sezs! Malgrà ch’il sursilvan uardar ha sa retratg en favur da mirar, èsi pussaivel ch’ina societad da construcziun operescha cun il num Guarda Flem. Ils areals e cunfins linguistics èn apparentamain irrelevants per quests nums pittorescs, daventads mobils sco la populaziun. Sch’il Guardaval rumantsch è attractiv e nizzaivel per in sfratg abitaziuns da vacanzas si Tavau, lura vegn quai a valair viceversa per l’Alpenblick tudestg sco num d’ustaria en las trais vischnancas rumantschas da Falera, Razén ed Alvaschagn.