Far guerra tschertgond la pasch
La tragedia da l’imperatur Carl (1916–1918) 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Avant passa ventg onns suna ì pliras giadas ad Elvo, ina vischnanca da linguatg provenzal en las Alps piemuntaisas, ad in’autezza da var 1650 m sur mar. Elvo sa depopulava pli e pli ed è ussa forsa mort. Jau presum che sias fracziuns hajan entschet ad ir a malura cun l’emprima guerra mundiala. A lezza conclusiun arriv’ins legend ina tavla publica che ma stimulava adina puspè a sentiments da malencurada. Igl era la lunga glista da quels mats d’Elvo ch’eran crudads en las battaglias da lezza guerra. Sco muntagnards prestavani servetsch en las truppas alpinas, gist quellas che han cumbattì dal 1915 fin il 1918 tranter l’Ortler ed il Friul.

Ina guerra senza vistas
Sin lezza front èn morts schuldads nundumbraivels da las armadas talianas ed austriacas-ungaraisas. La battaglia da la primavaira 1916 per exempel ha fatg var 20 000 unfrendas, senza nizzegiar ad ina vart u a tschella. Quai ha ferm impressiunà il prinzi ereditar da la monarchia dubla che cun 28 onns prendeva part als cumbats sco cumandant da corp d’armada. Lur ha’l decidì da far tut quai ch’el pudeva per ch’ils pievels da l’Italia e da l’Austria-Ungaria giaudian prest la pasch. Il giuven Carl da Habsburg-Lorena è vegnì imperatur d’Austria e retg d’Ungaria il november 1916. Il november 1918 ha’l stuì renunziar a l’exercizi da la pussanza. Ils eveniments da quests dus onns èn resumads ed explitgads en guisa ordvart clera e concreta en la biografia, illustrada da bleras fotografias, che dus istorichers tirolais han deditgà a Carl1). Quest cudesch descriva vairamain in zic dal passà da regiuns alpinas, sco il Tirol ed il Veneto, e da pajais che aspiran oz cun bunas vistas a la commembranza en l’UE, sco la Slovenia, l’Ungaria e la Tschechia (quella giada cunzunt Boemia).

Decennis da sbagls
Gist la Boemia, «il center il pli modern da l’industria austriaca», è stada il crap da stgarpitsch da la monarchia dubla, e quai per culpa da questa. Gist ussa tir’ins endament il mazzament da l’imperatura «Sisi» avant tschient onns. Lezza è stada mediatura en las tractativas che han manà a l’accumodament dal 1867 tranter l’Austria e l’Ungaria. Questa midada constituziunala, fundond l’uniun persunala dals dus stadis, «disfavurisava zunt fitg ils pievels slavs, cunzunt quels Tschecs che sa distinguevan cun lur abilitad, lur diligenza e lur intelligenza, e quai senza nagina giustificaziun; ins refusava bunamain tuts dretgs a carstgauns tant capabels en ils champs economics e spiertals» (p. 34). En ils decennis suandants èn ins progredì pauc vers in tractament pli gist da las naziunalitads (almain quattordesch). Lezzas vivevan dentant ensemen senza gronds problems. Il Carl vess pudì instradar la federalisaziun da la monarchia en temp da pasch. Però el è vegnì imperatur e retg entamez ina guerra mundiala «ch’el ha ertà e n’aveva betg entschet» (p. 16). Ils auturs fan resortir che l’allianza cun la Germania (1879) e cun l’Italia (1882), pia dus stadis naziunalistics, saja stada la causa principala da la fin da l’Austria-Ungaria sco associaziun plurinaziunala (p. 22). Questa n’avess mai dastgà e stuì acceptar la predominanza da la Germania en Europa. Ils auturs manegian che lezza allianza haja dà als inimis da la Germania il patratg da l’indeblir destruind la monarchia dubla (pp. 30–32), quai en mintga cas dapi la primavaira dal 1918 (p. 84). Fatal è stà il tradiment da l’Italia (1915), pia sia decleraziun da guerra a l’Austria-Ungaria sia alliada, suenter l’empermischun da la Frantscha e da la Gronda Bretagna d’engrondir l’Italia en las Alps e sper l’Adriatic2). 

Ina prova sincera e desperada
Gia da Bumaun 1917 savevan tant l’Italia e sias duas alliadas sco l’Austria-Ungaria che Wilson, il president dals Stadis unids, aspirava be a l’occasiun d’entrar en la guerra. «Sulet il giuven imperatur enclegeva che l’entrada dals Stadis unids en la guerra, spetgada mintga mument dapi schaner 1917, stueva decider il resultat da questa. Carl era l’unic politicher dals imperis centrals che valitava endretg lezzas vistas» (p. 25). «El ha pia empruvà adumbatten da persvader l’imperatur Guglielm e ses cussegliaders ils pli stretgs da l’eminenza da l’intervenziun americana e da la nunpussaivladad da resister a las truppas ed al material che duajan vegnir nà (…). Guglielm e ses stab n’eran betg pronts da chapir ch’ils Stadis unids prendessan il suramaun suenter lur entrada ella guerra» (p. 74). Quai era ils 3 d’avrigl. Ils 6 ha Wilson declerà la guerra a la Germania. Carl ha dentant incaricà ses dus quinads, frars da l’imperatura Zita ed uffiziers da l’armada beltga, da suttametter propostas da pasch separada als manaders dals pajais inimis. Ils dus prinzis èn ids vi e nà pliras giadas sur la Svizra. Però ils adressats, euforics pervi da l’intervenziun americana, han mussà pauca chapientscha per il patratg d’abreviar la guerra. Roma, empè d’avair quità per la vita da ses schuldads, ha insistì sin sias pretensiuns territorialas tenor las empermischuns da 1915; Paris, cun la stgisa dal «privel» pacifist represchentà da blers socialists talians e dal politicher piemuntais Giolitti, ha lura persvas Londra da refusar las propostas da Vienna (pp. 74–76)3). Plinavant basegnav’ins ina victoria radicala sin ils imperis centrals per pajar ils gronds debits da guerra als Stadis unids (p. 30). Ils alliads europeics han pia dà in schierl be arroganza a Carl ed a l’Austria-Ungaria. 

Ina punt sur otganta onns
Gnanca deschdotg mais pli tard, grazia a la pussanza americana, hani survegnì lur victoria radicala, uschè radicala che la monarchia dubla è svanida; Carl l’ha survivida pauc dapli che trais onns. A lezza destrucziun han gidà dus emigrants tschecs furbers e malizius, ils quals, permalads dal tort fatg a lur pievel dapi 1867, prendevan fitg pauc resguard dils auters4). L’Europa patescha anc oz da la pasch marscha da 1919; in resultat lontan da quest vid geopolitic tranter il Mar nair e l’Adriatic èn las guerras sanguinusas en il Balcan d’oz. Plirs ertavels da l’Austria-Ungaria, deliberads dal communissem e disfidants envers la Russia, pitgan porta tar l’UE e l’Organisaziun dal contract da l’Atlantic nord. L’annunzia da mort da l’imperatura Zita (+ 1989 Zizers, p. 111) simbolisescha nossa situaziun nov onns pli tard, otganta onns suenter la fin da l’emprima guerra mundiala. Lez document enumerescha pajais e citads da la monarchia dubla. Varsaquants portan uss in auter num, sco la Bucovina (oz regiun da Suceava en la Rumenia e Tschernivzi en l’Ucraina), Cattaro (oz Cotor en el Montenegro), Ragusa (oz Dubrovnic en la Croazia) ed a.p. Ina veglia chapitala regiunala sco Teschen è schizunt vegnida partida tranter la Pologna (Cieszyn) e la Tschechia (Cesky Tésín). Però ils blers nums da lezza glista sa refereschan a pajais e citads che nus stuain emprender puspè da localisar, pertge ch’els pertutgan noss avegnir europeic: Cracovia, Dalmazia, Slavonia, Transilvania, Voivodina ed a.p. 

Carl e la Svizra
La Svizra cumpara be a l’ur dal cudesch. Ina fotografia da la p. 93 mussa Carl cun in uffizier svizzer sin la punt da Martina; la legenda punctuescha il giavisch dal reginam d’Italia d’annectar il Tessin, sco era «la tgira ed il respect da la neutralitad svizra» davart l’armada austriaca-ungaraisa, ed agiunscha ina frasa che fa sa smirvegliar: «En lezza armada servivan blers voluntaris svizzers». La fotografia da la p. 105 mussa il pèr imperial e ses uffants exiliads a Prangins/VD; il cudesch na di nagut da l’amicizia tranter il pèr imperial e p. Maurus Carnot OSB, il priur samagnecal da la claustra da Mustér ed autur dad «Im Lande der Rätoromanen». 

Enconuscher il passà per semtgar l’avegnir
La conclusiun mussa dentant che ses autur viva en noss temp: «Per l’autur èsi remartgabel che las elitas economicas, politicas, culturalas, militaras e religiusas dals Stadis unids s’interessan bler dapli per la vita e mort da l’Austria-Ungaria e da ses davos imperatur e retg. I crescha lur quità ch’era lur pussanza mundiala pudess ir a la malura (...) e che tschuncanta 
stadis daventads inimis pudessan sa declerar libers» (pp. 114-116). Sco manader da lez patratg nov vegn numnà Kissinger, quel l’istoricher e politolog enconuschent. Il linguatg spagnol vegn prest a prender il suramaun sin l’englais, e quai pervi da l’immigraziun permanenta or dal Mexico e da l’America centrala. Ils responsabels politics americans ils pli auts, uschia l’autur, studegian co ins savess parter ils Stadis unids, u plitgunsch lura dischunids, en pasch ed amicizia tar ina secessiun interna. Quai pudess vegnir acut en cas da guerra tranter ils USA e la China, profetisada oz da varsaquants experts americans. Da lezzas speculaziuns pudainsa be prender enconuschientscha. En mintga cas han ils dus istorichers tirolais scrit in ovra interessanta ed actuala che merita l’attenziun da tgi che vul chapir meglier noss temp.

1) Heinz von Lichem e Johann Rainer, Karl I. Ein Kaiser sucht den Frieden. Puntina (Tyrolia) 1996.
2) Aldo Dami, Les frontières européennes de 1900 à 1915, Genevra (Médecine et Hygiène) 1976, charta commentada 13: «Promesses de l’Entente à l’Italie».
3) François Fejtö, Requiem pour un empire défunt. 3a ed. Paris (Lieu Commun) 1994, pp. 233-238.
4) «Deux génies de la propagande» (Fejtö, o. c., pp. 350-365).