Il territori rumantsch sa furma

Ils territoris svizzers nua ch’i vegn discurrì tudestg, franzos e talian èn definids cleramain. In territori rumantsch correspundent na datti betg. Il territori rumantsch sa furma dentant plaunet.

En il Grischun vegn discurrì trais linguas: tudestg, talian e rumantsch. Rumantsch vegn discurrì en tschintg differents idioms: sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. La derasaziun da quests idioms mussa l’illustraziun dasper. Questa derasaziun munta dentant betg ch’il territori saja definì sco territori rumantsch: «Ni la constituziun chantunala ni in’autra lescha na circumscrivan però ils territoris linguistics. Quels èn il cuntrari il resultat da la pratica – savens fluctuanta – da las differentas vischnancas che determineschan autonomamain la lingua da scola e la lingua administrativa.» (Retorumantsch – Facts & Figures; Lia rumantscha 1996).

La statistica
L’Uffizi federal da statistica ha publitgà in rapport davart la situaziun dals cunfins da la lingua, quai sin fundament da la dumbraziun dal pievel. Questa statistica di ch’ils cunfins dal territori rumantsch sajan sparids. Plinavant vegn constatà che bunamain tut ils Rumantschs sajan bilings, var 70% dovrian sper la lingua principala anc in’autra lingua en il mintgadi. I para ch’il rumantsch saja sin svanir.

Dal passà….
Ch’i na dat ozendi in territori rumantsch definì cleramain ha las ragischs en il passà, sco che l’istoricher ed anteriur cusseglier naziunal dr. Martin Bundi constatescha, pli exact enturn 1848: da lezzas uras haja il chantun tralaschà da circumscriver ils differents territoris grischuns tenor lur lingua en connex cun l’introducziun da la scola publica obligatoria. Per il territori rumantsch fiss pia stà d’introducir la scola rumantscha. Quai nun è succedì, malgrà che la posiziun dal rumantsch era enfin lura ferma. Uschia ha l’erosiun dal territori rumantsch cumenzà. Sco motiv ch’il rumantsch na saja vegnì da sa defender malgrà sia posiziun ferma numna Bundi il fatg che la lingua rumantscha aveva da lezzas uras ina nauscha reputaziun. I existiva perfin l’idea ch’ins stoppia sragischar questa lingua, ch’ella nun existia pli en duas, trais, generaziuns.

…han ins emprendì
La lingua viva dentant anc adina, malgrà las prognosas disfavuraivlas d’avant circa 150 onns. Ed i fa la parita ch’il territori rumantsch survegnia tuttina plaunet cunfins: l’onn passà han numerusas vischnancas francà la lingua rumantscha sco lingua uffiziala en la constituziun communala, quai che vul dir ch’i exista in territori rumantsch era sin il palpiri. Per la lingua ha quai gronda muntada, perquai che uschia ston ins resguardar la lingua en tut las spartas da la vita, quai ch’è magari vegnì in pau a la curta entochen oz.

L’identitad rumantscha è creschida
Las numerusas stentas ch’ins ha fatg ils davos decennis en favur dal rumantsch paran da purtar fritg. Gist er l’acceptanza da l’artitgel da la lingua da constituziun federala che numna il rumantsch sco quarta lingua uffiziala svizra, ha dà gronda paisa al sustegn dal rumantsch. Che las vischnancas decidan da sa numnar vischnancas rumantschas, mussa che l’identitad rumantscha è creschida ils davos onns, malgrà ch’ils Rumantschs èn bilings. Quai ch’è per els dal reminent mo d’avantatg!