La Higa – inscunter tranter commerzi e consum
Èn las exposiziuns regiunalas ina concurrenza per l’exposiziun da commerzi, industria e mastergn (Higa) a Cuira?

Gion Peider Mischol

«Voice of rumantsch» sbragia cun grondas letras la vusch rumantscha giu da la paraid. È quai ina nova versiun dal rumantsch grischun? Enten la retscha che sa mova da stan a stan èn ils Rumantschs cun lur stget idiom omnipreschents. Ils expositurs or da las regiuns rumantschas van però vi ed almain. U crai be jau quai? En vardad – schain avant diesch onns – veseva ins dapli products da nossas regiuns, dapli glieud d’affars era davos ils stans. Nua èn els? Visitaders, che eran pli baud expositurs, m’han ditg ch’els giajan uss en lur regiun ad exponer, ch’il contact cun la clientella saja là pli famigliar ed il success da vendita meglier. Da regiuns propi rumantschas derivan be 16 dals totalmain 250 expositurs. Dal Partenz cun Landquart e Tavau èn quai be 11, da Cuira 55 e da l’ulteriur Grischun 27. Passa la mesadad dals stans èn occupads da firmas da la Bassa, dal Tessin e da la Svizra romanda. 

Per mintgin insatge 
La Higa è ina plattafurma per interpresas che lavuran sin champ surregiunal ed era interchantunal. Il visitader survegn ina buna survista da quai che passa e curra en il commerzi, en l’industria ed en ils mastergns: I vegnan preschentadas las pli novas tecnicas, ils pli novs models. La paletta cumpiglia da med quasi cumplessiv la purschida da nutriment e da bavronda. Il visitader po s’orientar co ch’el duaja sa segirar, co e cun tge materials ch’el veglia fabritgar sia chasa e tgenin auto che saja adattà per visitar ses clients. La chasarina po ponderar co ch’ella vul far il café, cuser e suenter ils strapatschs dal di sa recrear: Cun in bogn che sburfla, cun ina massascha speziala dals pes. Ed ella po dentant sa far in purtret co che sia stiva vegniss a vesair or cun ina nova gruppa pulstrada ed ina pigna da crap, sia chadafieu cun in’autra cumbinaziun da cuschina. 

Las exposiziuns spezialas èn attractivas 
La persuna nostalgica admira l’exposiziun speziala dal Museum retic «Viagiar en il Grischun enturn l’onn 1900». Da quel temp è ì plaunsieu a fin il temp da las charrotschas da posta. La construcziun da la Viafier retica, ma era il cumenzament da la motorisaziun, han stgatschà «ils buns temps vegls» enten ils museums. Noss dis cun lur fracass e travasch laschan savens emblidar quant che nus avain d’engraziar al passà. Oz utilisain nus las vias da colliaziun pli u main senza pensar che questas sendas – segiramain savens cun relaziuns fitg disfavuraivlas – èn vegnidas fatgas gia en l’antica per il transport da martganzia. 
Il pur e l’ami d’animals vegn a s’interessar per l’allevament da mils en il Grischun. «Il mil è intelligent, fidaivel, saun, segir, modest e resistent. Ina bestga cun talas preferenzas sto ins trair», è il parairi dals purs interessads. 
«Ferm è tgi che na fa nagins sbagls. Pli ferm è tgi che emprendia or dals sbagls», uschia è entitulada l’exposiziun speziala «Tgi che ria uss, ria il meglier: La classa A è puspè qua». Tala na porscha ozendi sulettamain in optimum da lieu, confort e segirezza, ella cuntegna er bleras experientschas che pon gidar a las generaziuns futuras ad obtegnair in nov standard. L’Uffizi da la protecziun da l’ambient Grischun preschenta «L’aria». Quest tema vegn fatg enconuschent al visitader da pliras varts, spezialmain però concernent l’impestaziun da l’aria e co ch’ins possia evitar tala. A maun d’experiments po sa fatschentar il giast da maniera termaglianta cun quest element da gas. Uschia vegn per exempel mussà en tge differentas colurs che las parts da l’aria (nitrogen, oxigen, argon) glischian en ina «bavrola da neon». Ubain ch’ins po studegiar ed influenzar en in current d’aria ils moviments d’in corp che sgola libramain. La «bar da fufragnar» permetta da savurar in grond spectrum d’odurs e d’engiavinar lur derivanza. 
L’Assicuranza per vegls e survivents (AVS) accumplescha quest onn ses 50avel anniversari. L’Uffizi federal da las assicuranzas socialas ha mess a disposiziun in’exposiziun ambulanta. Questa tematisescha il med da funcziun, l’istorgia ed ils princips fundamentals da l’AVS. L’assicuranza è ina da las ovras socialas las pli impurtantas da la Svizra, l’exposiziun metta ella en ina relaziun istorica e politica.