1798 e 1848 han purtà grondas midadas era al Grischun

Orientaziun en connex cun l’onn giubilar 1998

(anr) Enconuschentamain è 1998 in onn che la Svizra commemorescha in giubileum dubel (en sasez fissi in tripel, sch’ins quintass anc tiers la «Pax Vestfalica» d’avant 350 onns che ha purtà a la Confederaziun de iure l’independenza da l’Imperi tudestg). Igl è stà ina buna idea da la Nova Societad Helvetica dal Grischun da laschar referir en il rom da sia radunanza annuala (guarda fanestra!) surlonder. Sut il titel «Sia vischnanca è tut per el – il Grischun 1798 e 1848» ha l’istoricher Georg Jäger discurrì cumpetentamain e concentradamain davart las midadas profundas che eveniments europeics han gì quels onns era sin il svilup en il Grischun. 
S’adattads be plaunamain 
1798 e 1848 han pertutgà main il Grischun che la Svizra. Il pli fitg ha il Grischun sentì la sperdita da la Vuclina 1797. Cunquai è era il stadi da las Trais Lias a fin, siond maina stà ina democrazia. Las opiniuns davart s’integrar u betg en la Republica helvetica eran dividids tranter ils aristocrats che tendevan vers l’Austria ed ils patriots che promovevan l’allianza sur la Helvetica cun la Svizra. Pervia da la trapassada da las armadas estras e las devastaziuns eran ils Grischuns demoralisads, pauc interessads e zunt sceptics. Ins na vuleva savair nagut dalla Helvetica che era per blers in dictat da la Frantscha, segirà tras la preschientscha da sias truppas en noss pajais. 
Sco cumpromiss èn dentant ils acts da mediaziun vegnids acceptads 1803 ch’èn stads il resultat da la Helvetica. Las dretgiras existivan vinavant. La constituziun cuntegneva dentant elements democratics sco Cussegl grond, Cussegl pitschen e Cumissiun chantunala. Cun quai ha il stadi modern cumenzà en il Grischun. En il Chantun eran las opiniuns davart las novaziuns divididas. Ils ins vesevan en l’intervenziun franzosa in privel, ils auters contemplavan be l’Austria sco garant per stabilitad. Suenter la fin da Napoleun (1814) vulevan insaquants perquai puspè restaurar las Trais Lias. L’allianza cun la Svizra taxavan blers sco ina gronda ristga. Ils ins vulevan pli gugent il Grischun sco in satellit da l’Austria monarchista che dals signurs da Turitg che cumandavan las festas en Svizra. Ma reacziunaris e progressists eran tuttina ferms. Il congress da Vienna ha perquai decidì ch’il Grischun stettia tar la Svizra, malgrà che per blers valeva anc adina be l’autonomia communala entaifer la vischnanca giudiziala. Igl era da midar mentalitad. Il temp da 1815–1848 è stà per il Grischun la fasa d’enfirmir la schientscha chantunala e naziunala. . Quai è succedì be plaunamain. 

Dapi 1848 fidaivels conburgais 
La Lia separada (Sonderbund) ha muntà ina gronda crisa per il Grischun paritetic (60 pertschient eran protestants e 40 pertschient catolics). Il Grischun è stà per l’annullaziun da la Lia separada, ma è sa stentà per ina intermediaziun ed ina revisiun dal contract da 1815. En il Chantun èn insaquantas parts vegnidas occupadas militarmain. Il Grischun ha tramess truppas era en la Svizra centrala. Suenter ch’igl è stà decidì èn ins spert s’unì. Ditg è vegnì discutà davart la nova constituziun federala. Ins aveva in pau fadia cun il sistem parlamentar e temeva da perder entradas ord la duana. Quests problems èn vegnids schliads. 1848 è la constituziun vegnida acceptada cun 55:11 vuschs da las vischnancas giudizialas. Il Grischun ha alura era adattà la constituziun e las structuras. Las dretgiras n’èn betg vegnidas dismessas, mabain midadas en cumins. Suenter 50 onns d’emprova e sa strair han ins chattà la furma politica da convivenza en il Chantun che ha era laschà daventar il Grischun in fidaivel commember da la Confederaziun. 

La NSH dal Grischun cun nova presidenta
Dapi insaquants onns datti era en il Grischun ina gruppa regiunala da la Nova Societad Helvetica (NSH). La NSH svizra – in forum d’infurmaziun e discussiun per tut las dumondas davart il general esser – vegn da preschent presidiada da a. rectur Jachen Curdin Arquint. 
A la testa da la gruppa grischuna da la NSH è stada l’onn passà Annemarie MelchiorBlumer, Cuira. Siond ch’il presidi vegn occupà mintg’onn da nov, è Béatrice Rehli-Zeder, Cuira, vegnida tschernida gievgia saira sco nova presidenta ed ils commembers recandidonts da suprastanza èn vegnids reelegids. Trais suprastants avevan demissiunà: Andri Bischoff, Bernard Cathomas, Cuira e Peter Stähli, Pasqual. Els èn vegnids remplazzads da Heidi Derungs-Brücker, Cuira, e da Malte Putz, Pasugg-Araschgen. 
Da preschent ha la gruppa grischuna da la NSH 100 commembers singuls e 21 consorts. Quests – ensemen cun ils donaturs – han segirà la finanziaziun dal manaschi – il quint è positiv – e d’arranschar occurrenzas. Per quest onn èn trais previsas: Il referat davart «Il Grischun 1798 e 1848» (che ha gia gì lieu), alura ina orientaziun concernent «L’administraziun drizzada vers la clientella sin donn e cust dals dretgs politics – en l’ensaina da New Public Management» ed in’infurmaziun davart «La lavur – in dretg periclità».