Cun chartas avertas

Da Bernard Cathomas

Adina puspè metta insatgi il pled "placativ" sin maisa e pretenda: Quai duai esser il plaz dal rumantsch grischun (rg). Sin placats, per inscripziuns e formulars, sin las bancnotas ed en ils passaports. Na dapli, quai saja stà empermess. En realitad èn ils fatgs differents. Gia en las directivas da 1982 per in linguatg communabel statti scrit: "Il lungatg da scartira unificau vul esser ina alternativa leu nua che mo ina varianta romontscha ei pusseivla..." La radunanza da la LR ha decidì e confermà en in ritmus da 3 onns ch'il rumantsch grischun duai vegnir duvrà per texts da tut gener che sa drizzan a l'entir territori rumantsch. Ins ha laschà liber a mintgin da prender u laschar il rumantsch grischun. Ina tenuta liberala.
Questa via è stada gista. La retschertga represchentativa dal Grischun cumprova ch'il rg ha fitgà pe en divers secturs ch'eran fin ussa predominantamain tudestgs, surtut en administraziuns publicas e privatas e per inscripziuns dals pli differents products. Savens vala: In rumantsch u nagin rumantsch. Il rg è per salvar la lingua en mintga cas bler meglier che nagin rumantsch.
Ussa stattan novs secturs d'adiever en discussiun: La gasetta quotidiana, radio/televisiun e las scolas. La Quotidiana tschertga cun bun success ina via pragmatica: Ils idioms per las regiuns, il rumantsch grischun per communicaziuns generalas e surregiunalas. Il Radio rumantsch avess ina schanza unica dad esser innovativ e constructiv cun duvrar il rg sco linguatg prelegì per las novitads naziunalas, internaziunalas e surregiunalas.
Ch'el tralascha quai nun è gist in segn da forza innovativa e flexibladad. La finala han passa 70% da las persunas questiunadas postulà il rg en secturs inditgads da radio e tv. 
Anc pli difficila para dad esser la situaziun da scola. Dad ina vart datti magistras e magisters pronts per far emprovas e conscients che la scola sto sa drizzar tenor ils svilups da la societad. Da l'autra vart chaschuna la dumonda dal rg en scola temas ed irritaziuns. En quest sectur dovri anc blera infurmaziun e discussiun da scolastas e scolasts, da las autoritads da scola e dals geniturs. Las decisiuns stattan en cumpetenza dal Chantun e da las vischnancas. Da cuntanscher fiss ina situaziun sco nus enconuschain ella en Svizra tudestga: Ils idioms restan las linguas discurridas dominantas; sco lingua scritta e da leger vegn emprendì dapertut rg. Ils da Tujetsch e da Müstair ch'emprendan oz sursilvan u vallader fan gia uss in pass sumegliant sco quel da l'idiom scrit al rg e quai senza problems.
Il pass linguistic è pitschen, ma las barrieras psicologicas ed emoziunalas existan. Cun sa serrar en las regiuns e tgirar mo l'agen curtin na salvain nus ni il regiunal ni il surregiunal. Plitost perdain nus la finala tut.