Rumantsch en l'administraziun federala

Ina represchentanza da las quatter cuminanzas linguisticas en l'administraziun federala duai correspunder a la statistica da la dumbraziun dal pievel.

Tenor la dumbraziun dal pievel da 1990 sa cumpona la populaziun svizra da 73,4 pertschient che discurran tudestg. 20,5 pertschient han sco linguatg matern il franzos, 4 pertschient il talian. Rumantsch discurran 0,7 pertschient da nossa populaziun. Tenor l’opiniun dal cussegl federal è questa pluralitad linguistica da grond'impurtanza per noss pajais.
Co vesa la situaziun ora en la realitad dal di? In per cifras da l'onn 1993 dattan scleriment. 18,0% Romands, 5,1% Talians e 0,5% Rumantschs lavuravan il1993 tar mamma Helvetia. Per nus d'interess è la situaziun dals Rumantschs. Sch'ins analisescha in pau questas cifras, alura pon ins constatar ch'ils Rumantschs èn sutrepreschentads en l'administraziun federala. En il departament federal da traffic ed energia na lavura tenor la statistica gnanc in Rumantsch! En auters guardi or pauc meglier. Eclatant è il deficit en las uschenumnadas classas autas da salari. Strusch in directur u ina directura da linguatg rumantsch!
Sa chapescha ch'ins sa dumonda pertge che quai è uschia. In impurtant incap vegn ad esser la gronda distanza tranter Berna ed il chantun Grischun. Rumantschs na bandunan betg gugent lur patria.

Vul dapli
Il cussegl federal propona en ina resposta sin duas moziuns (cusseglier naziunal Comby e cusseglier dals chantuns Salvioni) cunvegnientschas per la promoziun linguistica en l'administraziun federala. En sasez duess mintga emploià federal savair lavurar en ses linguatg mamma. Ils Rumantschs sco bilings han en questa dumonda ina posiziun speziala. Gist perquai ch'els èn disads da duvrar il tudestg sco linguatg da lavur, han els difficultads da defender la posiziun da lur lingua naziunala. I sa chapescha ch'ina minoritad da 0,7% da la populaziun na po betg pretender ils medems dretgs sco autras minoritads pli grondas. Quai ch'ella dastga dentant pretender è ina promoziun linguistica per l'agen linguatg mamma. Las autras minoritads linguisticas èn en quel resguard bler pli pretensiusas che nus Rumantschs. Curs da rumantsch, scolaziun supplementara e.a. èn mo in per da las mesiras necessarias per promover e sustegnair la minoritad rumantscha tar la confederaziun.

Dapli sforzs
In postulat da gronda muntada èn las translaziuns da la confederaziun en rumantsch. Il rumantsch n'è betg anc linguatg uffizial da la confederaziun. Il project da revisiun da l'artitgel 116 da nossa constituziun prevesa quai. Basas legalas per las publicaziuns en rumantsch èn dentant avant maun. EIIas lubeschan la translaziun da leschas, ordinaziuns e messadis per votaziuns e.a.v. Quai n'è betg pauc, na basta dentant betg. Ina da las pretensiuns giustifitgadas e necessarias per la Rumantschia èn pia dapli translaziuns en rumantsch da vart da la confederaziun. Che quai po succeder be en rumantsch grischun è chaussa clera. Ins na po segiramain betg pretender che I'administraziun federala translateschia texts en dus u trais idioms rumantschs. Ina clera posiziun davart dal chantun Grischun pervia dal diever dal rumantsch grischun fiss d'avantatg per la promoziun da nossa quarta lingua en l'administraziun federala.

Quarta lingua
Il mantegniment dal rumantsch sco quarta lingua naziunala na dependa segiramain betg d'in per emploiads Rumantschs dapli u damain en l'administraziun federala. Da beneventar fiss dentant ina procentuala pli gronda. Pli blers Rumantschs activs muntassan era dapli activitad en favur da nossa cultura e noss linguatg. Quest sustegn fiss d'avantatg per la promoziun dal linguatg e la Rumantschia. En vista a la cassa vida da nossa mamma patria fissan quests meds da promoziun da noss linguatg e nossa cultura forsa plitost realisabels ch'auters. La devisa pudess esser: dapli translaziuns dapli communicaziuns en rumantsch e per la paja in pèr subvenziuns e contribuziuns da main.