In nov cudesch da cuschinar

Per il giubileum da 50 onns «Uniun da donnas Savognin» avain nus edì la «Cuschigna surmirana» cun recepts da nossas mammas e tattas e da nossa regiun.

Suenter ils onns 70 ha l'uniun da dunnas rimnà recepts vegls. La cuschina d'ina regiun tradescha parts essenzialas da nossa cultura culinara: Ina giada las tratgas cun victualias tipicas da la regiun ma era tge products alimentars che mancavan en nossa val. Perquai chattain nus fitg da rar recepts cun fritga (la puma na po betg madirar en nossa cuntrada), ma era recepts da verdura sa restrenschan sin ina schuppa da verdura u recepts en cumbinaziun cun paun, chaschiel, paintg ed ovs sco p.ex. la «Scarpatscha» ina spaisa tipica sursetra.
Las victualias las pli impurtantas eran damai: paintg, sunscha, ovs, latg, groma e chaschiel. Ins, stat oz stut quant grassa ch'era la cuschina anc avant 30 onns. La lavur dira al liber gidava a digerir, ed il problem da las calorias na enconuschevan ins strusch.

Influenzas estras
In fatg interessant è er da tschertgar la derivanza da differents recepts. Nossa regiun è adina stada ina via da transit cun bleras influenzas estras. Uschia essan nus era vegnids confruntads cun products d'alimentaziun esters. Ma era fantschellas sursilvanas, talianas e tirolaisas han laschà lur fastizs en furma da recepts sco: «gnocs tirolais, gnocchi e capuns». Mintga famiglia ha alura chattà novas variaziuns e la fantasia ha creà recepts indigens cun influenzas estras.
In auter aspect interessant è era ch'i vegniva cuschinà cun tscherts products be en tschertas famiglias. La chastogna n’era p.ex. betg in fritg noss, ma i deva famiglias che avevan differents recepts cun chastognas. Uschia p.ex. possessuras da butias da victualias.

La charn
Products impurtants eran la charn u la charn selvadia. Mintga chasa da purs fascheva batgaria ina u dus giadas ad onn. Ins mazzava il portg, e purs bainstants er ina vatga. La charn vegniva messa en la mora e suenter setgentada a l'aria. I vegniva er fatg differentas sorts liongias e quellas vegnivan sterilisadas en vaiders u setgentadas. Il past da dumengias era alura la avnaun; quai era ina schuppa da giutta cun amplis e differents tocs charn. Da questas vanauns mangiavi’ins anc 3-4 dis e cuschinads eran savens sin maisa. Per turtas vegniva duvrà 10-12 ovs e bler paintg. Ils ovs remplazzavan il levon ch’ins n’enconuscheva betg.
Il simpel past sin las aclas da primavaira il «schmulo» u la schuppa da «furmantegns».
«Schmulo» è nagut auter ch’in liter groma, 2 ovs, sal, farina e paintg per brassar giu. Quai deva ina sort da tatsch u maluns, ma da recumandar be per fitg buns maguns! Er las vischnancas da nossa regiun han savens recepts tut spezials. Qua avevan las perdunanzas betg mo ina funcziun religiusa mabain era culinara. Mintga chasarina era loscha da porscher ina tratga tut speziala sco p.ex. a Salouf la «soppa da s. Giera». 
Suenter avair chattà blers recepts vegls han ins stuì normar els per 4-6 persunas per dar a quest cudesch er la funcziun pratica. Nossas mammas e tattas sa servivan da pugns e cuppins; dus pugns ris, 4 cuppins farina, in magiel vin, ina sola paintg etc. Las bleras chasarinas na duvravan nagina stadaira; igl egl e la pratica dals onns avevan dà l’experientscha per la quantitad d’ina gronda famiglia.

Illustraziuns
Noss cudesch da cuschinar è redigì en dus linguatgs: rumantsch grischun da maun dretg e tudestg da maun sanester. Maletgs da colur ed alv/nair, ma era bellas illustraziuns da Jacques Guidon schluccan il text che cumpiglia recepts vegls e novs, recepts da nossa cuschina, multifara sco en autras regiuns. Trais cuschiniers d’hotel, tuts indigens, han tradì lur menu da festa ed uschia fatg la punt en noss temp. Tras il cudesch èn sternids proverbis che han da far cun la dunna, cun il mangiar e cun noss products. A la fin chatt’ins anc 4 propostas per faudar serviettas.